GİRİŞ

Aşılama, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını önleyen, hastalık yükünü azaltan, etkili ve maliyet etkin bir halk sağlığı uygulamasıdır. Bu yönüyle toplum sağlığının en önemli başarıları arasında yer almakta ve küresel bağışıklama sayesinde her yıl milyonlarca ölüm engellenmektedir (1).

Günümüzde aşı ile bağışıklama konusunda akla öncelikle çocukluk dönemi aşıları gelmekle birlikte bağışıklama süreci yaşam boyu devam etmekte ve erişkinler de aşılama yoluyla birçok hastalıktan ve ölümden korunabilmektedir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) verilerine göre 2020 yılında 60 yaş ve üzeri nüfus, 5 yaş altı çocuk nüfusunu geçmiştir. Ayrıca 2015–2050 yılları arasında 60 yaş üzeri nüfus oranının %12’den %22’ye yükselerek yaklaşık iki katına çıkacağı öngörülmektedir (2). Başta yaşlılar, sağlık çalışanları, kronik hastalığı olanlar ve gebeler gibi risk grupları olmak üzere erişkin yaş grubunda birçok hastalığın önlenmesi ve hastalık sürecinin hafif seyretmesi açısından aşı ile koruma giderek önem kazanmaktadır.

Çocukluk döneminde her bireyin aşılanamaması, çocuklukta yapılan aşılar ile kazanılan bağışıklığın zaman içinde azalması, yaşlanma kaynaklı olarak bağışıklığın azalması ile birlikte seyahatler ve göçler de erişkin bireylerde aşılanma gereksinimine neden olmaktadır (3). Buna rağmen mevcut aşıların yetişkin bireylere uygulanma oranlarının çocuklara nazaran düşük olduğu, ulusal yetişkin aşılama programları kapsamında hedeflenen ve gerçekleşen aşılama oranları arasında önemli farklar bulunduğu bildirilmiştir (4). Türkiye’de Genişletilmiş Bağışıklama Programı (GBP) kapsamında; boğmaca, difteri, tetanos, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, tüberküloz, çocuk felci, suçiçeği, hepatit A, hepatit B hastalıkları ile Streptococcus pneumoniae ve Haemophilus influenzae tip b (Hib)’ye bağlı invazif hastalıkların ve bu hastalıklardan kaynaklanan ölüm ve sakatlıkların önlenmesi hedeflenmektedir. Tanımlanmış risk grupları için tetanos-difteri (Td), hepatit A, hepatit B, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, konjuge pnömokok, Hib, suçiçeği, konjuge meningokok, influenza aşıları Sağlık Bakanlığı tarafından temin edilerek uygulanmaktadır. Ayrıca Sağlık Uygulama Tebliği (SUT) kapsamında risk gruplarında influenza, polisakkarit pnömokok ve hepatit A aşılarının geri ödemesi yapılmaktadır (5).

Türk Klinik Mikrobiyoloji ve İnfeksiyon Hastalıkları Derneği (KLİMİK) Bağışıklama Çalışma Grubu, erişkinlerde diyabet, kronik böbrek yetmezliği, immunsüpresif tedavi alma ve aspleni gibi durumları riskli olarak değerlendirmiş; farklı risk gruplarına göre erişkinlere Td, tetanos-difteri-boğmaca (Tdap), influenza, hepatit A ve B, suçiçeği, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, meningokok, Hib, inaktif polio aşısı (İPA), herpes zoster, respiratuar sinsityal virus (RSV), human papillomavirus (HPV) ve pnömokok aşılarını önermiştir (6).

Türkiye Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanlık Derneği (EKMUD) 2024 yılı Erişkin Bağışıklama Rehberi’nde ise erişkinlere, risk grupları da göz önünde bulundurularak difteri, tetanos, boğmaca, influenza, pnömokok, hepatit A ve B, suçiçeği, herpes zoster, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, meningokok, HPV, Hib, kuduz, polio ve COVID-19 aşıları önerilmektedir (7).

Belirtilen aşılara ek olarak Amerika Birleşik Devletleri (ABD) Aşı Uygulamaları Danışma Komitesi (Advisory Committee on Immunization Practices, ACIP) Ağustos 2025 güncellemesinde 19 yaş ve üzerinde olup risk altında olan yetişkinlerde maymun çiçeği virusu (Mpox) aşısını da önermektedir (8).

Bu aşılama önerileri ve stratejilerine rağmen Türkiye’de erişkin aşılama oranlarının risk gruplarında bile istenen düzeye ulaşmadığı bildirilmiştir (9). Günümüzde erişkin yaş grubunda görülen infeksiyonlar ciddi bir halk sağlığı sorunu olmaya devam etmektedir. Bu nedenle toplumsal düzeyde bir bağışıklık hedefine ulaşılabilmesi için aşı ile önlenebilir hastalıklara karşı bağışıklama programlarının benimsenmesi ve yaşam boyu sürdürülmesi gerekmektedir (3).

Bu çalışmada, açılışını izleyen bir yıllık süreçte polikliniğimize doğrudan başvuran ya da hastane içindeki birimlerden yönlendirilen sağlıklı bireylerin ve hastaların demografik özellikleri, aşı endikasyonları ve uygulanan aşıların tür ile sayılarına göre dağılımlarının değerlendirilmesi amaçlandı.

YÖNTEMLER

Bu kesitsel ve retrospektif araştırmanın gerçekleştirildiği Sağlık Bilimleri Üniversitesi Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi, 1350 yataklı ve üçüncü basamak sağlık hizmeti verilen bir eğitim hastanesidir. Hastane bünyesinde tıbbi onkoloji, nefroloji, endokrinoloji, romatoloji, göğüs hastalıkları, infeksiyon hastalıkları, organ nakli gibi, aşı endikasyonu olabilecek farklı hastalıkların izlendiği tüm klinikler bulunmaktadır. Hastanenin çalışan sağlığı birimi, görev yapan 6000’e yakın personeli yılda bir kez, meslek risklerine ve yaşlarına göre belirlenmiş kriterler doğrultusunda sağlık taramasından geçirmekte, saptanan riskli durumlar ilgili branş hekimleri ile konsülte edilmektedir. Hastanede ilk kez göreve başlayanlar Çalışan Sağlığı Birimi tarafından, staj için gelen öğrenciler ise Aile Hekimliği Polikliniği’nde öncelikle sağlık taramasından geçirilmekte; aşı gereksinimi saptanan bireyler Erişkin Aşı Polikliniği’ne yönlendirilmektedir. 

Erişkin Aşı Polikliniği, Aile Hekimliği Kliniği’ne bağlı olarak 01 Ekim 2023 tarihinde hizmet vermeye başlamıştır. Aşı uygulamasına başlanmadan önce gerekli malzeme ve personel temini için hazırlık yapılmış, hastane içi birimlerden hasta sevkinde kullanılmak üzere bir aşı talep formu (Ek Doküman) geliştirilerek, hastanenin internet sisteminden indirilebilecek şekilde Kalite Belge Yönetim Arşivi’ne eklenmiştir. Ayrıca, bu formun basılı örnekleri aşı endikasyonu olabilecek hastaların görüldüğü tüm poliklinik ve birimlere dağıtılmıştır. Erişkin Aşı Polikliniği’nin hizmete başladığı, hastane içi haberleşme sisteminden tüm çalışanlara duyurularak, yeri ve telefon numarası bildirilmiştir. Poliklinikte Sağlık Bakanlığı’nın Risk Grubu ve Sağlık Çalışanı Aşılamaları Genelgesi doğrultusunda risk değerlendirmesi yapılarak sağlıklı ve kronik hastalık tanısı bulunan erişkinlere aşılar konusunda danışmanlık verilmekte, Aile Hekimliği’nin temel ilkelerinden olan “ortak karar verme” yaklaşımı doğrultusunda, ortak karar alınması halinde uygun aşılar yapılmaktadır. Sağlık çalışanlarına ve çeşitli polikliniklerden yönlendirilen kronik hastalığı bulunan hastalara Sağlık Bakanlığı tarafından ücretsiz temin edilen [hepatit A, hepatit B, pnömokok, kızamık-kızamıkçık-kabakulak (KKK), vb.] aşılar yapılmakta; işe giriş, yurt dışı seyahat, isteğe bağlı korunma gibi gereksinimlerle bireysel olarak başvuran sağlıklı bireylere ise uygun aşılar (maliyeti kendileri tarafından karşılanarak eczanelerden temin edilmek üzere) reçete edilerek polikliniğimizde uygulanmaktadır. Sağlık Bakanlığı tarafından temin edilerek talep eden kişilere uygulanmak üzere hastaneye gönderilen mevsimsel grip (influenza) aşısı da polikliniğimizde yapılmaktadır. 

Erişkin Aşı Polikliniği’nde aşılar bir hekim gözetiminde, deneyimli bir hemşire tarafından yapılmakta, olası yan etki ve alerjik reaksiyonlara yönelik gerekli malzeme, tıbbi donanım ve ilaçlar bulunmaktadır. Soğuk zincir kurallarına uyulmakta ve aşı dolabının ısısı düzenli olarak izlenmektedir. Aşı uygulanan kişilerin ve yapılan aşıların kaydı aşı defterine ve hastane bilgi yönetim sistemine işlenmekte, düzenli olarak ulusal Aşı Takip Sistemi’ne ve E-nabız sistemine veri aktarımı yapılmaktadır.

Araştırmaya 1 Ekim 2023–30 Eylül 2024 tarihleri arasında doğrudan başvuran veya hastanenin farklı birimlerinden aşı talep formu yönlendirilen 18 yaş ve üzeri sağlıklı veya hasta bireyler dahil edildi. Aşı talep formlarındaki gönderen birim, aşı endikasyonu, önerilen aşı türü/türleri ile aşı yapılan bireylerin cinsiyet, yaş, klinik özellik ve uygulanan aşı türü/türlerine ilişkin bilgiler değerlendirildi. Polikliniğin kayıt defteri ve bilgisayar kayıtlarından poliklinikte hizmet verilen kişi sayısı, cinsiyet, yaş ve uygulanan aşıların türlerine göre sayıları derlendi. 

Elde edilen veriler, Microsoft Excel 2016 (Microsoft Corporation, Redmond, WA, ABD) programına kaydedilerek istatistiksel analizler yapıldı. Sürekli değişkenler ortalama ± standart sapma, kategorik değişkenler ise frekans (n) ve yüzde (%) olarak gösterildi. 

Araştırmaya başlamadan önce Sağlık Bilimleri Üniversitesi Antalya Eğitim ve Araştırma Hastanesi Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan 26 Eylül 2024 tarih ve 14/29 karar numarasıyla onay alındı.

BULGULAR

Tablo 1. Erişkin Aşı Polikliniğinde Bir Yıllık Sürede Uygulanan Aşıların Dağılımı

Hizmet vermeye başladığı günden itibaren geçen bir yıllık sürede Erişkin Aşı Polikliniği’nde; 537’si (%39.7) erkek, 816’sı (%60.3) kadın olmak üzere, yaş ortalaması 37.4 ± 16.2 yıl (minimum–maksimum: 18–94 yıl) olan 1353 farklı kişiye, 2045 işlemde, toplam 2149 doz aşı uygulandığı belirlendi. Yapılan aşılar türlerine göre incelendiğinde en sık hepatit B aşısı (%55.42, n=1191) uygulandığı, bunu influenza (%12.89, n=277) ve tetanos ve tetanos-difteri (%11.45, n=246) aşılarının izlediği görüldü. Aşı uygulanan 384 kişinin diğer birimlerden aşı talep formu ile yönlendirildiği ve bu kişilere toplam 461 doz aşı uygulandığı saptandı (Tablo 1).

Tablo 2. Erişkin Aşı Polikliniğinde Uygulanan Aşıların Aylara Göre Dağılımı

Yapılan aşı sayılarının aylara göre dağılımı incelendiğinde en fazla uygulamanın Ekim 2023 döneminde gerçekleştirildiği ve bu dönemde en sık uygulanan aşının 249 doz ile influenza aşısı olduğu  (Tablo 2).

Tablo 3. Aşı Talep Formu ile Yönlendirme Yapan Birimlerin Dağılımı

Aşı polikliniğine diğer birimlerden talep formuyla yönlendirilen 384 hastanın 197’sinin (%51.3) kadın, 187’sinin (%48.7) erkek olduğu ve yönlendirilen kişilerin yaş ortalamasının 41.66 ± 17.06 yıl olduğu belirlendi. En fazla yönlendirmenin İnfeksiyon Hastalıkları Polikliniği’nden (%35.94) yapıldığı ve bunu Aile Hekimliği Polikliniği’nin (%33.59) izlediği görüldü (Tablo 3).

Tablo 4. Aşı uygulaması için diğer birimlerden yönlendirme endikasyonları

Diğer birimlerden yönlendirilen 384 kişinin 221’inin kronik hastalığı olduğu, en sık aşı talep endikasyonunun “sağlık çalışanı/stajyer öğrenci” olduğu, en sık yapılması istenen aşının hepatit B olduğu görüldü (Tablo 4).

Sağlıklı 42 kişiye yapılan aşı uygulamaları değerlendirildiğinde, bu gruptaki bireylere 25 tetanos aşısı, 14 hepatit B aşısı, 2 KKK ve 1 konjuge pnömokok aşısı 13 (KPA-13) uygulandığı belirlendi.

İRDELEME

Bulaşıcı hastalıklar gibi halk sağlığı sorunlarının ele alınmasında toplum katılımının artırılması ve sağlıklı davranışların teşvik edilmesi giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Öte yandan aşılama kapsamı birçok gelişmekte olan ülkede önemli bir endişe kaynağı olmaya da devam etmektedir (10).

Erişkin Aşı Polikliniği’nin aktif olduğu ilk bir yıllık süreçte uygulanan aşılar ve aşı uygulanan bireylerin değerlendirildiği bu çalışmada, 1353 farklı kişiye, 2045 işlemde, toplam 2149 doz  aşının uygulandığı belirlendi. Bir yıllık süreçte azımsanmayacak düzeyde olan bu uygulamaların toplum bağışıklığına olumlu katkı sağlayacağı açıktır.

Bulaşıcı hastalık yükü nüfusun en genç ve en yaşlı kesimlerinde en yüksek düzeydedir. Bunun nedeni sağlıklı bebeklerde bağışıklık sisteminin yeterince olgunlaşmamış olması ve anneden alınan kısa süreli bağışıklık faktörleri dışında önceden var olan koruyucu bellek yanıtlarının bulunmamasıdır. Yaşlı nüfusta ise önceden var olan bağışıklık hafızasının varlığına rağmen bağışıklık yanıtları çocuklara göre daha zayıf olma eğilimindedir (11). Her ne kadar bu iki grupta bulaşıcı hastalık yükünün fazla olduğu ifade edilse de erişkin bireylerde immün yetmezlik durumu, astım, kronik kalp veya akciğer hastalıkları gibi kronik hastalıklar ile gebelik ve sağlık çalışanı olmak da risk oluşturan durumlardır (12).

Erişkin aşıları yetişkinler arasında morbidite ve mortalitenin önlenmesinde önemli bir koruyucu sağlık uygulamasıdır ve olumlu maliyet etkinlik profiline sahiptir (13). Buna rağmen gelişmekte olan ülkelerde ulusal erişkin aşılama yönergelerinin bulunmaması veya sağlık kurumları arasında farklılık gösteren aşılama yönergelerinin varlığı, erişkin aşılama uygulamalarında belirsizliklere neden olmaktadır (14).

Ülkemizde, EKMUD 2024 yılı Erişkin Bağışıklama Rehberi’nde erişkinlerde risk grupları da göz önünde bulundurularak difteri, tetanos, boğmaca, influenza, pnömokok, hepatit A ve B, suçiçeği, zona, kızamık, kızamıkçık, kabakulak, meningokok, HPV, Hib, kuduz, polio ve COVID-19 aşıları önerilmektedir (7). Diğer yanda Türkiye Aile Hekimliği Uzmanlık Derneği (TAHUD), Erişkin Bağışıklama Danışma Kurulu tarafından erişkin aşı uygulamalarına rehberlik etmesi amacıyla Sağlık Bakanlığı’nın 2100170 numaralı Risk Grubu Aşılama Genelgesi esas alınarak Erişkin Risk Grubu Bağışıklama Algoritması geliştirilmiştir (15). 

Üçüncü basamak bir hastane olan kurumumuzda, nefroloji, romatoloji, infeksiyon hastalıkları, onkoloji, göğüs hastalıkları, endokrinoloji gibi klinikler riskli hasta takibi açısından yoğun bölümlerdir. Araştırmamızda diğer polikliniklerden yönlendirilen 384 bireyden 221’inin (%57.5) kronik hastalığı olduğu belirlendi. Erişkin Aşı Polikliniği’ne en çok yönlendirmenin İnfeksiyon Hastalıkları Polikliniği’nden yapıldığı (%35.94), bunu Aile Hekimliği Polikliniği’nin (%33.59), Romatoloji Polikliniği’nin (%16.67) ve Nefroloji Polikliniği’nin (%7.03) izlediği görüldü. İkinci basamak bir devlet hastanesinde erişkin bağışıklama ünitesinde yürütülen bir çalışmada aşı uygulanan hastaların %37.6’sının (n=32) nefroloji, %42.4’ünün (n=36) göğüs hastalıkları, %16.5’inin (n=14) ise infeksiyon hastalıkları polikliniklerinden yönlendirildiği bildirilmiştir (16). Araştırmamızda aşı uygulaması için yönlendirme yapan poliklinikler arasında göğüs hastalıklarının yer almaması dikkat çekicidir. Bu nedenle ilgili klinik hekimlerine yönelik ek bilgilendirme yapıldı.

Araştırmamızda diğer polikliniklerden yönlendirilen kişilere yapılan aşılar değerlendirildiğinde, yönlendirilenlerin %62.91’ine hepatit B aşısı, %8.89’una konjuge pnömokok aşısı yapıldığı görüldü. Yönlendirilen kişilerin yönlendirilme endikasyonları incelendiğinde ise kişilerin biyolojik ajan kullanımı/planlanması, bağışıklığı baskılayan ilaç kullanımı/planlanması, edinsel immün yetmezlik, kronik böbrek hastalığı, diyabetik olma gibi risklere sahip oldukları görüldü.

Üçüncü basamak bir üniversite hastanesi aile hekimliği polikliniğine başvuran 500 erişkin hastanın aşılanma durumlarının değerlendirildiği bir çalışmada, katılımcıların 18 yaşından sonra yaptırdığı aşılar incelendiğinde; 97 kişinin tetanos (%19.4), 41 kişinin influenza (%8.2), 38 kişinin (%7.6) hepatit B, 14 kişinin (%2.8) meningokok aşısı yaptırdığı belirlendi (17). Çalışmamızda ise en sık hepatit B aşısının (%55.42) uygulandığı, bunu influenza (%12.89) ve tetanos ve tetanos-difteri (%11.45) aşılarının izlediği görüldü. 

Araştırmamızda hepatit B ve influenza aşılarının, Sarıgül ve arkadaşlarının (17) çalışmasına göre belirgin olarak daha yüksek oranda uygulanmasının nedeni; kurum çalışanları ve stajyer öğrencilerin bağışıklamasının Erişkin Aşı Polikliniği’mizde yapılması ve bu iki aşının Sağlık Bakanlığı tarafından ücretsiz temin edilmesi olabilir. Diğer birimlerden polikliniğimize yönlendirilen 384 kişiden 77’sinin (%20.05) sağlık çalışanı/stajyer öğrenci olması da bu yorumu desteklemektedir. Ancak Çalışan Sağlığı Birimi’nden aşı için yapılan yönlendirmeler, aşı talep formu doldurulmaksızın genellikle hastane bilgi yönetim sistemi üzerinden Aile Hekimliği Polikliniği’nden konsültasyon istemi şeklinde gerçekleştirildiğinden, aşı talep formu ile yönlendirme yapan birimler arasında Kurum Hekimliği Birimi sınırlı sayıda (n=8) kalmıştır (Tablo 3). Bu nedenle Aile Hekimliği Polikliniği’nden yapılan yönlendirme sayısı görece daha yüksek görünmektedir.

Araştırmamızda bir yıllık süreçte aşılanan bireylerin görece genç yaş grubunda olması (yaş ortalaması: 37.4 ± 16.2 yıl), aşılanan sağlık çalışanı/stajyer sıklığı ile ilişkili olabilir. Aşı talep formu doldurulan 77 sağlık çalışanı ve stajyerin yaş ortalaması 24.49 ± 9.48 yıl iken diğer kliniklerden yönlendirilen ve hastalık tanısı bulunan bireylerin (n=307) yaş ortalamasının 45.97 ± 15.78 yıl olması bu düşünceyi desteklemektedir.

Coşkun ve arkadaşlarının (18) bir şehir hastanesi aşı ünitesinde yürüttükleri yakın tarihli bir çalışmada, bir yıllık süre içerisinde 1005 kişiye aşı uygulandığı, aşı yapılan kişilerin ortalama yaşlarının 37.6 yıl ve %55.2’sinin erkek olduğu bildirilmiştir. Çalışmamızda ise aşılanan bireylerin çoğunluğunu kadınlar (%60.31, n=816) oluşturmakla birlikte çalışmadaki bireylerin yaş ortalaması 37.4 yıl ile şehir hastanesinde yürütülen çalışmaya benzer idi. 

Şehir hastanesinde yürütülen çalışmada, aşı ünitesinde 2021 yılı boyunca uygulanan aşılar değerlendirildiğinde en çok aşı uygulamasının %44.2 ile hepatit B aşısı olduğu, bunu sırası ile tetanos (%14.4), pnömokok (%11.9) ve meningokok (%11.4) aşılarının izlediği bildirilmiştir (18). Benzer şekilde çalışmamızda en sık hepatit B aşısının (%55.42, n=1191) uygulandığı, bunu influenza (%12.89, n=277) ve tetanos (%11.45, n=246) aşılarının izlediği görüldü. Coşkun ve arkadaşlarının (18) çalışmasından farklı olarak bu çalışmada konjuge pnömokok (%2.23), polisakkarit pnömokok (%0.56), meningokok (%1.21) aşı uygulanma oranlarının oldukça düşük olduğu belirlendi. 

Mevsimsel grip, küresel nüfusun %5–10’unu etkileyerek yılda 290 000–650 000 ölüme neden olmakta ve şiddetli grip için risk grupları arasında immün yetmezlik durumu olanlar, astım, kronik kalp veya akciğer hastalıkları gibi kronik hastalığı olanlar, yaşlı yetişkinler, gebeler, sağlık çalışanları ve 6–24 aylık küçük çocuklar yer almaktadır (12).

Çalışmamızda uygulanan aşıların aylara göre dağılımı incelendiğinde, en fazla aşı uygulamasının Ekim 2023 döneminde (n=402) gerçekleştiği ve uygulanan aşıların %61.9’unun (n=249) influenza aşısı olduğu belirlendi. Grip aşısının koruyuculuğu ilk 1–2 hafta sonra başlamakta ve sağlıklı erişkinlerde 6–8 aya kadar devam etmektedir. Buna rağmen ileri yaş ve immün yetmezliği bulunan bireylerde koruyuculuk süresi 100 güne kadar düşebilmektedir. Türkiye’de grip mevsimi sonbahar sonunda başlayıp ilkbahar sonuna kadar devam ettiği için grip aşılamasının ekim ayında gerçekleştirilmesi uygundur (19). Buna göre hastanemizde çalışanlara uygulanan mevsimsel grip aşısının zamanlamasının uygun olduğu ve koruyucu etkisinin de yüksek olacağı söylenebilir. 

Sağlık çalışanlarının mevsimsel grip yönünden risk altında olduğu bilinmekle birlikte, literatürde mevsimsel grip aşısı uygulamaları ile ilişkili çalışmalara bakıldığında sağlık çalışanlarında bu risk durumu için yeterli farkındalık olmadığı görülmektedir (19,20). Bir göğüs hastalıkları hastanesinde sağlık personelinin sadece %4.3’ünün mevsimsel grip aşısı yaptırdığı bildirilmiştir (20). 

Çalışmanın önemli kısıtlılıklarından biri sağlık çalışanlarına uygulanan influenza aşılarının oranının ayrı olarak değerlendirilmemiş olmasıdır. Yapılan bir çalışmada, aile hekimlerinin sadece %12.4’ünün her yıl düzenli olarak grip aşısı olduğu bildirilmiştir (19). Sağlık çalışanlarının, aşı uygulamaları konusunda toplumun teşvik edilmesinde rol model olduğu açıktır. Bu nedenle sağlık kuruluşlarında planlanacak aşı uygulamaları ve aşılanmaya teşvik etmeye yönelik eğitimlerin, toplumdaki aşılanma oranlarına olumlu katkı sağlayacağını düşünüyoruz.

Günümüzde erişkin yaş grubunda kullanılan aşılar; kronik hastalıklar gibi komorbiditeler, immün yetmezlik durumları, seyahat, meslek, yaş gibi faktörlerle ilişkili olarak risk grubuna özel değerlendirilebileceği gibi tüm erişkinlere uygulanabilen aşılar olarak da ele alınabilir. Yaşa özel aşılama önerileri, bulaşıcı hastalıklara yakalanma riskinin arttığı yaşam dönemleri dikkate alınarak geliştirilmiştir. Özellikle invazif pnömokokal hastalıkların önlenmesi amacıyla konjuge pnömokok aşıları hem çocukluk çağı rutin aşılama programında yer almakta hem de 65 yaş üzeri erişkinlerde uygulanması önerilmektedir (21).

Diyabet hastalarının aşılanma durumlarının araştırıldığı çok merkezli bir çalışmada; aşı polikliniği olan kurumlarda bireylerin kendileri için önerilen aşıları yaptırma oranının olmayan kurumlara göre 15 kat fazla olduğu, aşı polikliniği varlığında bütün aşıların yapılma oranının arttığı, KPA13 ile aşılanmış birey sayısının yaklaşık iki katına çıktığı bildirilmiş ve bireylerin aşıya erişimini kolaylaştırmanın aşılanma oranlarının artmasına katkı sağlayacağı ifade edilmiştir (22).

Bireysel ve toplumsal düzeyde bulaşıcı hastalık yükünün azaltılmasında en etkili yöntemlerden biri, hastalıkların ortaya çıkmasının önlenmesidir. Bu ise etkin bir aşılama ile mümkün olabilir. Aşı tereddütü ve maliyet kaygılarının yanı sıra, sağlık kuruluşlarına başvuran risk grubundaki bireylerin aşı açısından değerlendirilmemesi veya uygun merkezlere yönlendirilmemesi gibi kaçırılmış fırsatlar da erişkin aşılamasının önündeki önemli engeller arasındadır (14). Bu nedenle diğer poliklinikler ile erişkin aşı poliklinikleri arasında sistematik yönlendirme ve iş birliği süreçlerinin geliştirilmesi önemlidir. 

Erişkin bağışıklamasında toplumsal hedef değerlerinin belirlenmesi ve bu hedef değerlere ulaşılması, bulaşıcı hastalık yükünü azaltarak toplum sağlığı üzerine olumlu katkılar sağlayabilir. Bu nedenle ülkemizde sayıları giderek artan erişkin aşı polikliniklerinin toplumun tamamını kapsayacak şekilde yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. Öte yandan, erişkin bağışıklamasında önemli sorumluluklara sahip olan aile hekimlerinin bağışıklama konusunda yeterli bilgi düzeyine sahip olması, sağlık otoriteleri tarafından bilgi eksikliklerinin tespit edilmesi ve giderilmesi, aşıların zamanında ve planlı bir şekilde temin edilmesi toplumsal bağışıklığın artırılmasına katkı sağlayabilir. 

Aşıya erişim konusunda önemli bir sınırlayıcı etmen olan maliyet unsurunun azaltılabilmesi için ülkemizde çocuklara yönelik yürütülen Genişletilmiş Bağışıklama Programı kapsamında henüz yer almayan ve bireyler tarafından ücreti karşılığı temin edilen aşıların da erişkin bağışıklama programlarına dahil edilmesi yararlı olabilir. Ayrıca erişkinlere yönelik ulusal aşılama şemalarının geliştirilmesi ve gereksinimi olan bireylerin uygun aşıya uygun zamanda ulaşabilmesinin sağlanması, erişkin bağışıklamasının güçlendirilmesine katkı sağlayabilir. COVID-19 pandemisinde uygulanan yaygın aşılama faaliyetlerinde elde edilen başarı, ülkemizin bu konuda gerekli kurumsal kapasite ve insan gücüne sahip olduğunu göstermektedir.