GİRİŞ

Akut infeksiyöz gastroenterit, dünya genelinde özellikle beş yaş altı çocuklar arasında önemli bir mortalite ve morbidite nedenidir. Her yıl yaklaşık yarım milyon çocuk, bu hastalık nedeniyle yaşamını yitirmektedir (1). Gastroenterite neden olan etkenler arasında bakteriler, viruslar ve parazitler yer almakta olup sorumlu mikroorganizmanın türü, mevsim, yaş grubu ve coğrafi bölgeye göre farklılık gösterebilmektedir (2,3).

Beş yaş altı çocuklarda bildirilen gastroenterit olgularının yaklaşık %93’ünden viral etkenlerin sorumlu olduğu, rotavirus ve adenovirusun en sık karşılaşılan viral patojenler arasında yer aldığı bildirilmektedir (4,5). Bununla birlikte, rotavirus ve adenovirus infeksiyonlarının yalnızca beş yaş altı çocuklarla sınırlı kalmadığı; beş yaş üzerindeki çocuklarda ve bazı durumlarda erişkinlerde de klinik olarak anlamlı bir sıklıkta görüldüğü ve hâlen önemli bir morbidite nedeni olmaya devam ettiği bildirilmektedir (6–9).

Rotavirus, Reoviridae ailesine ait, çift sarmallı RNA içeren, zarfsız ve ikozahedral simetrili bir virustur (10). Tüm dünyada her yıl yaklaşık 258 milyon ishal olgusu ve 129 000–200 000 arasında ölüm rotavirus infeksiyonuna bağlı olarak bildirilmiştir (11). Özellikle gelişmekte olan ülkelerde olgu yükü çok daha fazladır. Bu nedenle rotavirus infeksiyonu, yalnızca kişisel sağlık değil, aynı zamanda toplum sağlığı açısından da önemli bir sorundur (10).

Rotavirus aşılarının 2006 yılından itibaren rutin bağışıklama programlarına dahil edilmesiyle, birçok ülkede hastaneye yatış ve ölüm oranlarında %25 ila %55 arasında azalma sağlandığı bildirilmiştir (1,10,12,13). Ülkemizde ise uygulanmakta olan iki farklı marka rotavirus aşısı [RotaTeq® (Merck & Co., Inc., Rahway, NJ, ABD) ve Rotarix® (GlaxoSmithKline Biologicals, Rixensart, Belçika)] bulunmakla birlikte bu aşılar rutin aşı takviminde yer almamaktadır (14,15). Ancak aşılamaya rağmen, günümüzde hâlen gastroenteritli çocukların %8–10’unda ve hastaneye yatırılanların %35–40’ında rotavirus pozitifliği saptandığı bildirilmiştir; bu durum da infeksiyonun yayılımının sürdüğünü göstermektedir (3). 

Rotavirus infeksiyonları sıklıkla kış aylarında veya yağışsız/kuru mevsimlerde artış göstermektedir. Klinik tablo, asemptomatik seyreden olgulardan, şiddetli dehidratasyon, şok ve ölüm gibi ciddi komplikasyonlarla sonuçlanabilen olgulara kadar değişkenlik göstermektedir (16).

Adenovirus ise çift sarmallı lineer DNA’ya sahip, zarfsız ve ikozahedral simetrili bir virustur (17). Özellikle tip 40 ve 41 serotipleri, enterik adenoviruslar olarak bilinmekte ve akut gastroenterite neden olan başlıca viral ajanlar arasında yer almaktadır (18). Adenovirus infeksiyonları yıl boyunca görülebilmekle birlikte, özellikle yaz aylarında daha sık rapor edilmektedir (19). Rotavirustan sonra en yaygın enterik viral etken olan adenovirus, neden olduğu gastroenteritlerde genellikle daha hafif bir klinik seyir göstermektedir. (20).

Bu çalışmanın amacı, gastrointestinal semptomlarla hastanemize başvuran çocuk hastalarda saptanan rotavirus ve adenovirus infeksiyonlarının retrospektif olarak sıklığını incelemek ve bu etkenlerin yaş, cinsiyet ve mevsimsel değişkenliklere göre dağılımını analiz etmektir.

YÖNTEMLER

Ocak 2013 – Aralık 2024 tarihleri arasında Balıkesir Üniversitesi Araştırma ve Uygulama Hastanesi’ne ishal ve/veya bulantı-kusma şikayetleriyle başvuran, akut gastroenterit ön tanısı alan, rotavirus ve adenovirus antijen testi istenen 0–18 yaş aralığındaki hastalara ait veriler, hastane bilgi yönetim sisteminden elde edilerek retrospektif olarak incelendi. Gaita örneklerinde parazit (Giardia intestinalis, Entamoeba histolytica, vb.) veya bakteri (Salmonella spp., Shigella spp., Campylobacter spp., vb.) saptanan olgular çalışmaya dahil edilmedi.

Tıbbi mikrobiyoloji laboratuvarına gönderilen taze gaita örneklerinde rotavirus ve adenovirus antijenlerini aynı anda saptayabilen immünokromatografik kaset test yöntemi [TEST-IT® Rota-Adeno (Türklab, İzmir, Türkiye)] kullanıldı. Test, üretici firmanın önerileri doğrultusunda uygulandı. Testin duyarlılığı ve özgüllüğü firma tarafından rotavirus için sırasıyla %99.9 ve %98.4; adenovirus için ise %99.9 ve %99.0 olarak bildirilmiştir. Elde edilen viral antijen (rotavirus ve adenovirus) sonuçları yaş gruplarına (0–2 yaş, 3–5 yaş, 6–10 yaş ve 11–18 yaş) göre analiz edildi. Ayrıca olguların mevsimsel ve cinsiyete göre pozitiflik dağılımları değerlendirildi.

Çalışma için Balıkesir Üniversitesi Sağlık Bilimleri Girişimsel Olmayan Klinik Araştırmalar Etik Kurulu’ndan 16 Mayıs 2025 tarih ve 2025/231 karar numarasıyla onay alındı.

İstatistiksel Analizler

Verilerin istatistiksel analizi IBM SPSS Statistics 22.0 (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) programı ile gerçekleştirildi. Nümerik veriler, rotavirus ve adenovirus için ayrı ayrı olmak üzere, pozitif hastaların yaş ortalaması ± standart sapması (SS) ve yüzdesi olarak sunuldu. Kategorik değişkenler yüzde olarak ifade edildi.

Kategorik değişkenlerin karşılaştırılmasında χ2 testi kullanıldı. Rotavirus ve adenovirus antijen pozitifliği; yaş grupları, cinsiyet ve mevsimlere göre her bir virus için pozitif ve negatif olgular ayrı ayrı karşılaştırılarak analiz edildi. Gruplar arasındaki pozitiflik oranı farklarının istatistiksel anlamlılığı p değerleri ile değerlendirildi ve p <0.05 değeri istatistiksel olarak anlamlı kabul edildi.

BULGULAR

Bu çalışmada antijen pozitifliği araştırılan toplam 1725 hastanın 950’si (%55) erkek, 775’i (%45) ise kızdı. Hastaların mevsimlere göre dağılımı incelendiğinde 273’ünün (%15.8) kış, 409’unun (%23.7) ilkbahar, 607’sinin (%35.2) yaz ve 436’sının (%25.3) sonbahar aylarında hastaneye başvurduğu görüldü. Yaş gruplarına göre dağılımda hastaların 618’i (%35.8) 0–2 yaş, 558’i (%32.3) 3–5 yaş, 376’sı (%21.8) 6–10 yaş ve 173’ü (%10.1) 11–18 yaş grubundaydı. Toplam 1725 hastanın 222’sinde (%12.9) yalnızca rotavirus, 61’inde (%3.5) yalnızca adenovirus, 29’unda (%1.7) ise hem rotavirus hem de adenovirus antijen pozitifliği olduğu görüldü. Geri kalan 1413 (%81.9) hastada ise antijen pozitifliği mevcut değildi.

Tablo 1. Yaş Gruplarına Göre Rotavirus ve Adenovirus Antijen Pozitifliğinin Dağılımı

Yaş gruplarına göre antijen pozitifliği karşılaştırıldığında, rotavirus antijeni pozitif olan olgular arasında yaş gruplarına göre istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı (p=0.238). Adenovirus antijeni pozitif olan olgular ise en sık 3–5 yaş grubunda görüldü ve bu dağılım istatistiksel olarak anlamlı bulundu (p=0.014). Rotavirus ve adenovirus antijenlerinin birlikte pozitif olduğu olgular en sık 3–5 yaş grubunda gözlenmekle birlikte, gruplar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bulunmadı (p=0.088). Yaş gruplarına göre antijen pozitifliğinin dağılımı Tablo 1’de sunuldu.

Şekil 1. Cinsiyete Göre Rotavirus ve Adenovirus Antijen Pozitifliğinin Dağılımı, n (%).
* Yüzdeler, ilgili cinsiyette antijen pozitifliği araştırılan toplam hasta sayısı temel alınarak hesaplanmıştır.

Rotavirus pozitifliği saptanan toplam 251 hastanın 128’i (%51) erkek, 123’ü (%49) kızdı. Adenovirus pozitifliği saptanan 90 hastanın 53’ü (%58.9) erkek, 37’si (%41.1) kızdı. Her iki virus için de antijen pozitifliği açısından cinsiyetler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı (rotavirus için p=0.160; adenovirus için p=0.455). Cinsiyete göre antijen pozitifliğinin dağılımı Şekil 1’de sunuldu.

Şekil 2. Mevsimlere Göre Rotavirus ve Adenovirus Antijen Pozitifliğinin Dağılımı, n (%).
* Yüzdeler, ilgili mevsimde başvuran toplam hasta sayısı temel alınarak hesaplanmıştır.

Mevsimlere göre antijen pozitifliği değerlendirildiğinde, rotavirus pozitifliğinin ilkbahar mevsiminde istatistiksel olarak anlamlı düzeyde arttığı gözlendi (p<0.001). Adenovirus pozitifliği açısından ise mevsimler arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı ve tüm mevsimlerde benzer oranlar elde edildi (p=0.782). Mevsimlere göre antijen pozitifliğinin dağılımı Şekil 2’de sunuldu.

İRDELEME

Tablo 2. Ülkemizde Yapılan Çalışmalarda Rotavirus ve Adenovirus Antijen Pozitifliği Oranları

Dünyada günümüzde akut gastroenteritin en sık nedeni viruslardır (21,22). Özellikle de çocukluk dönemi gastroenteritlerinde en sık etken rotavirus, ikinci sıklıkta ise adenovirus yer almaktadır (23). Çalışmamızda hastaların %18.1’inde viral antijen pozitif bulunmuş olup rotavirus pozitifliği %12.9, adenovirus pozitifliği %3.5, her iki virusun birlikte pozitifliği ise %1.7 olarak saptandı. Ülkemizde yapılan rotavirus-adenovirus antijen pozitifliğinin sıklığını inceleyen diğer çalışmaların sonuçları Tablo 2’de sunuldu. Çalışmamız diğer çalışmalarla uyumlu olarak çocukluk çağı gastroenteritlerinde rotavirus ve adenovirusun önemli etkenler olduğunu ortaya koymaktadır.

Çalışmamızda hem rotavirus hem de adenovirus antijen pozitifliği oranlarında cinsiyete göre istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı (rotavirus için p=0.160; adenovirus için p=0.455). Literatürdeki diğer çalışmalara bakıldığında ise, Köse ve arkadaşları (16) adenovirus pozitifliğinin erkek çocuklarda daha yüksek olduğunu bildirirken, Vural ve arkadaşları (30) rotavirus pozitifliğinin istatistiksel olarak anlamlı düzeyde erkeklerde daha sık görüldüğünü ifade etmiştir. Buna karşın, ülkemizde gerçekleştirilen pek çok farklı çalışmada, bizim çalışmamızda olduğu gibi cinsiyetler arasında anlamlı bir farklılık saptanmamış ve benzer sonuçlar elde edilmiştir (19,21,32,34–37).

Rotavirus ve adenovirus gastroenteritlerinin ağırlıklı olarak 6 ay–2 yaş arasındaki çocukları etkilediği bildirilmiştir (38). Bununla birlikte, bazı çalışmalarda rotavirus infeksiyonlarının özellikle iki yaşın altındaki çocuklarda, adenovirus infeksiyonlarının ise dört yaşın altındaki çocuklarda daha yaygın olduğu bildirilmiştir (16,39). Çalışmamızda ise rotavirus antijeni pozitif olan olgular en fazla 3–5 yaş aralığında görülmekle birlikte yaş gruplarına göre istatistiksel olarak anlamlı bir fark saptanmadı (p=0.238). Adenovirus antijeni pozitif olan olgular ise yine en sık 3–5 yaş grubunda görüldü ve bu dağılım istatistiksel olarak anlamlı idi (p=0.014). Literatürde bildirilen yaş dağılımları farklılık göstermektedir. Kırca ve Demirel (32), hem rotavirus hem de adenovirus antijen pozitifliğini 0–1 ve 2–3 yaş gruplarında daha sık saptamışlardır. Varışlı ve arkadaşları (28), rotavirusu 13–24 ay grubunda, adenovirusu ise 0–12 ay grubunda; Şenol ve arkadaşları (20) ise rotavirusu 2–4 yaş grubunda, adenovirusu 5–8 yaş grubunda daha sık bildirmişlerdir. Çaycı ve arkadaşları (24) ve Köse ve arkadaşları (16) ise hem rotavirus hem de adenovirus pozitifliğinde yaşlar arasında istatistiksel olarak anlamlı bir fark bildirmemişlerdir. Bu farklı bulgular göz önüne alındığında hem rotavirusun hem de adenovirusun çocukluk dönemi gastroenteritlerinde yaş farkı gözetilmeksizin dikkate alınması gerektiğini düşündürmektedir.

Rotavirus infeksiyonları sıklıkla kış aylarında, adenovirus infeksiyonları ise yıl boyunca görülmekle birlikte her ikisinin de yaz aylarında artış gösterdiği farklı çalışmalarda bildirilmiştir (16,19). Çalışmamızda ise rotavirus antijen pozitifliğinin ilkbahar mevsiminde anlamlı düzeyde arttığı gözlendi ve bu ilişki istatistiksel olarak da anlamlı bulundu (p<0.001). Öte yandan, adenovirus pozitifliği açısından mevsimsel dağılımda anlamlı bir farklılık saptanmadı; pozitiflik oranlarının tüm mevsimlerde benzer düzeyde seyrettiği belirlendi (p=0.782). Ülkemizde yapılan benzer çalışmalarda oldukça farklı sonuçlar elde edilmiştir. İstanbul’da yürütülen bir çalışmada, hem rotavirus hem de adenovirus infeksiyonlarının kış aylarında daha sık görüldüğü bildirilmiştir (27). Mersin’de gerçekleştirilen bir çalışmada, rotavirus pozitifliğinin en fazla kış, adenovirus pozitifliğinin ise sonbahar aylarında saptandığı belirtilmiştir (36). Denizli’de yapılan bir başka çalışmada rotavirus infeksiyonlarının en yüksek oranda ilkbaharda, adenovirus infeksiyonlarının ise kış aylarında görüldüğü bildirilmiştir (31). Ankara’da 2024 yılında yayımlanan bir çalışmada rotavirus pozitifliğinin en sık ilkbaharda, adenovirus pozitifliğinin ise sonbaharda gözlendiği rapor edilmiştir (33). Kars’ta yapılan bir diğer çalışmada ise rotavirus pozitifliği kış ve ilkbahar aylarında yaygın olarak görülürken, adenovirus pozitifliği en fazla ilkbahar mevsiminde tespit edilmiştir (26). Tüm bu veriler, rotavirus ve adenovirus infeksiyonlarının mevsimsel dağılımında bölgesel farklılıklar olabildiğini ve bu farklılıkların iklimsel faktörlerle ilişkili olabileceğini düşündürmektedir.

Ayrıca, ülkemizde rotavirus ve adenovirus infeksiyonlarının tanısında sıklıkla immünokromatografik testler kullanılmakla birlikte, bu yöntemin polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) yöntemine göre duyarlılık ve özgüllüğünün daha düşük olduğu bilinmektedir (40). Mısır’da rotavirus pozitifliğini farklı yöntemlerle araştıran bir çalışmada, kantitatif gerçek zamanlı ters transkripsiyon polimeraz zincir reaksiyonu (qRT-PCR) ile 65 hastanın 50’sinde (%76.9), immünokromatografik test ile 45’inde (%69.2) ve “enzyme-linked immunosorbent assay” (ELISA) ile 44’ünde (%67.7) rotavirus tespit edildiği bildirilmiştir (40). Benzer şekilde, Kuzey Gana’da adenovirus pozitifliğini araştıran bir çalışmada, yüksek pozitiflik oranı (%27.6) saptanmış ve araştırmacılar bunun nedenlerinden biri olarak diğer yöntemlere kıyasla daha duyarlı olan “nested PCR” yönteminin kullanılmasını göstermiştir (6).

Çalışmamızın kısıtlılıkları arasında; retrospektif tasarım nedeniyle yalnızca rotavirus ve adenovirus sıklığının incelenmiş olması, bu etkenlerin laboratuvarımızda yalnızca immünokromatografik testler ile değerlendirilmiş olması ve PCR gibi daha duyarlı yöntemlerin kullanılmamış olması yer almaktadır. Bu durum, saptanan pozitif hasta sayısının gerçek pozitif hasta sayısının altında kalmış olabileceği düşündürmektedir. Ayrıca gastroenterite neden olan bakteriyel ve paraziter etkenlerin araştırılmaması, viral etkenlerin serotip analizinin yapılamaması ile birlikte hastaların aşılanma durumları ve klinik özelliklerine ilişkin bilgilere ulaşılamaması da diğer sınırlılıklardır.

Sonuç olarak, çocuklarda görülen gastroenterit olgularının etiyolojisinde rotavirus ve adenovirus göz önünde bulundurulmalıdır. Etkenin doğru şekilde belirlenmesi, gastroenteritlerin çoğunlukla viruslara bağlı olması nedeniyle gereksiz antibiyotik kullanımının azaltılmasına katkı sağlayabilir. Hijyen ve sanitasyon kurallarına uyulması da viral gastroenteritlerden korunmada etkilidir. Ayrıca rotavirus aşısının kullanımının artmasının, ciddi klinik tabloların ve hastaneye yatışların azalmasına katkı sağlayabileceği de düşünülmelidir.