{"id":31076,"date":"2025-12-29T13:09:26","date_gmt":"2025-12-29T10:09:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/?p=31076"},"modified":"2026-01-15T11:56:23","modified_gmt":"2026-01-15T08:56:23","slug":"hiv-ile-yasayan-genclerde-kemik-mineral-yogunlugu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/2025\/12\/29\/hiv-ile-yasayan-genclerde-kemik-mineral-yogunlugu\/","title":{"rendered":"HIV ile Ya\u015fayan 50 Ya\u015f Alt\u0131 Bireylerde Kemik Mineral Yo\u011funlu\u011fu: Kontrol Grubu ile Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 \u00c7al\u0131\u015fma"},"content":{"rendered":"<h2><b>G\u0130R\u0130\u015e<\/b><\/h2>\n<p>Metabolik bir kemik hastal\u0131\u011f\u0131 olan osteoporoz, kemik mikromimarisinin bozulmas\u0131na neden olarak k\u0131r\u0131k duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131na ve d\u00fc\u015f\u00fck kemik k\u00fctlesine yol a\u00e7ar (1). <i>T\u00fcrkiye\u2019de 50 Ya\u015f \u00dcst\u00fc N\u00fcfusta Osteoporotik K\u0131r\u0131klar\u0131n ve Osteoporozun Prevalans\u0131<\/i> (FRACTURK) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re; 50 ya\u015f ve \u00fczerindeki bireylerden erkeklerin %7.5\u2019inde, kad\u0131nlar\u0131n %12.9\u2019unda osteoporoz g\u00f6r\u00fclmektedir (2).<\/p>\n<p>HIV infeksiyonunda, virusun kendisi ve antiretroviral tedavi (ART) kemik kayb\u0131na katk\u0131da bulunur. Gp120 gibi viral proteinler kemik kayb\u0131n\u0131n artmas\u0131nda rol oynar (3). Kronik ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k aktivasyonu ve inflamasyon, osteoporozun ba\u015flang\u0131c\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131r\u0131r (4-6). HIV infeksiyonu ikincil osteoporozun nedenlerinden biri olarak kabul edilir. Bunun yan\u0131nda, ya\u015fam tarz\u0131yla ili\u015fkili baz\u0131 fakt\u00f6rler de ikincil osteoporoza yatk\u0131nl\u0131k yaratabilir. Bunlar aras\u0131nda t\u00fct\u00fcn kullan\u0131m\u0131 (aktif veya pasif i\u00e7icilik), d\u00fc\u015f\u00fck kalsiyum al\u0131m\u0131, yetersiz fiziksel aktivite, a\u015f\u0131r\u0131 tuz t\u00fcketimi, D vitamini eksikli\u011fi, alkol kullan\u0131m\u0131 ve a\u015f\u0131r\u0131 zay\u0131fl\u0131k yer almaktad\u0131r (1).<\/p>\n<p>Antiretroviral tedavi (ART) uygulanan bireylerde osteopeni\/osteoporoz prevalans\u0131n\u0131 kontrol gruplar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran bir meta-analizde, ART alan bireylerde osteopeni\/osteoporoz s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n iki kat daha fazla oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir. Ayr\u0131ca ART rejiminde yer alan etken maddelerin kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 olumsuz etkiledi\u011fi de do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r (7). Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar, kemik mineral yo\u011funlu\u011fu (KMY)\u2019nun iki y\u0131ll\u0131k ART\u2019den sonra %2\u20136 oran\u0131nda azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir (8,9).<\/p>\n<p>Osteopeni\/osteoporoz, \u00e7ift enerjili X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 absorpsiyometrisi (dual-energy X-ray absorptiometry, DEXA) ile saptanabilen, y\u00f6netilebilir bir komorbiditedir. HIV ile ya\u015fayan bireylerde DEXA taramas\u0131na y\u00f6nelik \u00f6neriler, k\u0131lavuzlara g\u00f6re farkl\u0131l\u0131k g\u00f6stermektedir. T\u00fcrk Endokrinoloji ve Metabolizma Derne\u011fi, HIV infeksiyonunu ikincil osteoporozun bir nedeni olarak kabul etmekte ve bu nedenle 50 ya\u015f\u0131n alt\u0131ndaki bireylerin ikincil osteoporoz a\u00e7\u0131s\u0131ndan taranmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir (1). Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, HIV pozitif bireylere y\u00f6nelik \u00f6neriler sunan Avrupa AIDS Klinik Derne\u011fi (European AIDS Clinical Society, EACS), 50 ya\u015f \u00fcst\u00fc erkeklerin ve menopoz sonras\u0131 kad\u0131nlar\u0131n taranmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir (10). \u00d6te yanda EACS, HIV pozitif 50 ya\u015f alt\u0131ndaki ki\u015filere tarama yap\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermemekle birlikte yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar HIV\u2019in 50 ya\u015f alt\u0131ndaki hastalarda dahi ikincil osteoporoza yol a\u00e7arak genel pop\u00fclasyona g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck kemik mineral yo\u011funlu\u011funa neden oldu\u011funu desteklemektedir (11,12,13,14). Literat\u00fcrdeki bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma, HIV pozitif ve \u00f6zellikle 50 ya\u015f \u00fcst\u00fcnde olan bireylerde kemik kayb\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir (15); 50 ya\u015f alt\u0131 bireylere ili\u015fkin veriler s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. \u00c7ift enerjili X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 absorpsiyometrisi \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinde d\u00fc\u015f\u00fck de\u011ferler HIV negatif bireylerde de g\u00f6r\u00fclebildi\u011fi gibi ya\u015fam tarz\u0131 ve hormonal fakt\u00f6rler de bu bireylerin kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyebilir (16).<\/p>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fma, 50 ya\u015f alt\u0131 bireylerin kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131yla ilgili olarak literat\u00fcre katk\u0131 sa\u011flamay\u0131, HIV pozitif 50 ya\u015f alt\u0131 bireyleri benzer \u00f6zelliklere sahip bir kontrol grubuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 ve bu pop\u00fclasyonda DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin yorumlanmas\u0131na ili\u015fkin kritik noktalar\u0131 vurgulamay\u0131 ama\u00e7lamaktad\u0131r.<\/p>\n<h2><b>Y\u00d6NTEMLER<\/b><\/h2>\n<p><strong>\u00c7al\u0131\u015fma Tasar\u0131m\u0131 ve Veri Toplama<\/strong><\/p>\n<p>Aral\u0131k 2021 \u2013 Mart 2022 tarihleri aras\u0131nda \u00dcmraniye E\u011fitim ve Ara\u015ft\u0131rma Hastanesi \u0130nfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 ve Klinik Mikrobiyoloji Klini\u011fi\u2019nde y\u00fcr\u00fct\u00fclen bu kesitsel olgu-kontrol \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na, 18\u201349 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda olan 72 HIV ile ya\u015fayan birey ve 44 HIV negatif birey dahil edildi. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n demografik verileri, al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131, t\u0131bbi \u00f6yk\u00fcleri ve laboratuvar sonu\u00e7lar\u0131 hasta kay\u0131tlar\u0131ndan elde edildi. HIV ile ya\u015fayan bireylerin rutin takipleri s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015f kemik dansitometri \u00f6l\u00e7\u00fcmleri retrospektif olarak \u00adincelendi. Kontrol grubuna ait veriler ise hastane bilgi y\u00f6netim sisteminden retrospektif olarak elde edildi.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in \u00dcmraniye E\u011fitim ve Ara\u015ft\u0131rma Hastanesi Etik Kurulu\u2019ndan 10 \u015eubat 2022 tarih ve 38 karar numaras\u0131yla onay al\u0131nd\u0131.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p><strong>Dahil Etme ve Hari\u00e7 Tutma Kriterleri<\/strong><\/p>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, poliklini\u011fimizde takip edilen kemik dansitometri taramas\u0131 yap\u0131lm\u0131\u015f, HIV tan\u0131l\u0131 ve HIV infeksiyonu olmayan bireyler de\u011ferlendirildi.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Hipertiroidizm, hiperparatiroidizm, hipogonadizm tan\u0131s\u0131 olanlar, glukokortikoid kullananlar, 18 ya\u015f alt\u0131 ve 50 ya\u015f \u00fcst\u00fcndekiler, postmenopozal kad\u0131nlar ve HIV infeksiyonu tan\u0131s\u0131 \u00f6ncesinde osteopeni veya osteoporozu bulunanlar \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil edilmedi.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Klini\u011fimizde takip edilen 250 HIV pozitif birey de\u011ferlendirildi; 50 ya\u015f \u00fcst\u00fc olanlar \u00e7al\u0131\u015fmadan \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131 ve 77 ki\u015finin kemik dansitometri sonu\u00e7lar\u0131na ula\u015f\u0131ld\u0131. Be\u015f olgu KMY d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc ila\u00e7 kulland\u0131klar\u0131 i\u00e7in hari\u00e7 tutuldu ve b\u00f6ylece \u00e7al\u0131\u015fmada toplam 72 HIV pozitif birey analiz edildi.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<div id=\"attachment_31178\" style=\"width: 2196px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-31178\" class=\"size-full wp-image-31178\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1.png\" alt=\"\" width=\"2186\" height=\"1216\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1.png 2186w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1-390x217.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1-810x451.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM-5272-Sekil1-768x427.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2186px) 100vw, 2186px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-31178\" class=\"wp-caption-text\"><strong>\u015eekil 1.<\/strong> \u00c7al\u0131\u015fmaya Dahil Edilen Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n Ak\u0131\u015f \u015eemas\u0131<\/p><\/div>\n<p>Kontrol grubu olarak, \u00e7al\u0131\u015fma d\u00f6neminde hastanemizde kemik dansitometri \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fc yap\u0131lan ve HIV infeksiyonu olmayan 408 birey de\u011ferlendirildi. Hari\u00e7 tutma kriterleri dikkate al\u0131narak geriye kalan 44 ki\u015fi \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil edildi. Retrospektif inceleme sonucunda, bu ki\u015filerin kemik dansitometri \u00f6l\u00e7\u00fcmlerini, kendi istekleriyle veya kemik mineral yo\u011funlu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcrebilece\u011fi bilinen ila\u00e7lara ba\u015flamadan \u00f6nce tarama amac\u0131yla yapt\u0131rd\u0131klar\u0131 saptand\u0131 (\u015eekil 1).<\/p>\n<p><strong>\u0130statistiksel Analiz<\/strong><\/p>\n<p>Toplanan verilerin analizi i\u00e7in IBM SPSS, s\u00fcr\u00fcm 23.0 (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) yaz\u0131l\u0131m\u0131 kullan\u0131ld\u0131. Verilerin da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 Kolmogorov-Smirnov testi ile de\u011ferlendirildi. Kategorik de\u011fi\u015fkenler say\u0131 (n) ve y\u00fczde (%) olarak, s\u00fcrekli de\u011fi\u015fkenler ise medyan (minimum\u2013maksimum) de\u011ferleriyle sunuldu. Normal da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6steren de\u011fi\u015fkenlerin grup kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar\u0131nda ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00f6rneklem <i>t<\/i> testi, normal da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6stermeyen de\u011fi\u015fkenlerde ise Mann-Whitney U testi kullan\u0131ld\u0131. Ki-kare testi kategorik de\u011fi\u015fkenlerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda, Pearson korelasyon analizi ise s\u00fcrekli de\u011fi\u015fkenler aras\u0131ndaki ili\u015fkilerin de\u011ferlendirilmesinde uyguland\u0131. \u0130statistiksel anlaml\u0131l\u0131k d\u00fczeyi <i>p<\/i>&lt;0.05 olarak kabul edildi.<\/p>\n<h2><b>BULGULAR<\/b><\/h2>\n<div id=\"attachment_31180\" style=\"width: 2197px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-31180\" class=\"size-full wp-image-31180\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1.png\" alt=\"\" width=\"2187\" height=\"1691\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1.png 2187w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1-336x260.png 336w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1-698x540.png 698w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo1-768x594.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2187px) 100vw, 2187px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-31180\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 1.<\/strong> Hastalar\u0131n Demografik \u00d6zelliklerinin Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/p><\/div>\n<p>Ya\u015flar\u0131 18\u201349 aras\u0131nda de\u011fi\u015fen toplam 116 ki\u015fi (72 HIV ile ya\u015fayan, 44 HIV negatif) \u00e7al\u0131\u015fmaya dahil edildi. HIV ile ya\u015fayan bireylerin medyan en y\u00fcksek HIV RNA d\u00fczeyleri, medyan CD4+ T h\u00fccre say\u0131lar\u0131 ve koinfeksiyon durumlar\u0131 Tablo 1\u2019de sunuldu. Her iki grupta da D vitamini d\u00fczeyleri normalin alt\u0131nda idi (Tablo 1).<\/p>\n<p>Yap\u0131lan DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcm sonu\u00e7lar\u0131nda T-skorlar\u0131na g\u00f6re osteopeni\/osteoporoz prevalans\u0131 HIV ile ya\u015fayan bireylerde %45.5 ve HIV negatif bireylerde %54.2 olarak saptand\u0131. Bu ya\u015f grubunda de\u011ferlendirilmesi \u00f6nerilen, ya\u015fa g\u00f6re ayarlanm\u0131\u015f Z-skorlar\u0131na g\u00f6re d\u00fc\u015f\u00fck KMY prevalans\u0131 HIV ile ya\u015fayan bireylerde %16.7, HIV negatif bireylerde %6.8 idi. HIV negatif bireylerin ortalama lomber vertebra T- ve Z- skorlar\u0131, HIV ile ya\u015fayan bireylere g\u00f6re anlaml\u0131 d\u00fczeyde daha y\u00fcksekti (<i>p<\/i>&lt;0.05). Di\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcm noktalar\u0131nda DEXA sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan anlaml\u0131 bir fark bulunmad\u0131.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<div id=\"attachment_31182\" style=\"width: 2195px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-31182\" class=\"size-full wp-image-31182\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2.png\" alt=\"\" width=\"2185\" height=\"671\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2.png 2185w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2-390x120.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2-810x249.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo2-768x236.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2185px) 100vw, 2185px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-31182\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 2.<\/strong> HIV Tan\u0131 Gruplar\u0131na ve TDF Kullan\u0131m\u0131na G\u00f6re DEXA Sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n De\u011ferlendirilmesi<\/p><\/div>\n<div id=\"attachment_31184\" style=\"width: 2191px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-31184\" class=\"size-full wp-image-31184\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3.png\" alt=\"\" width=\"2181\" height=\"614\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3.png 2181w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3-390x110.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3-810x228.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo3-768x216.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2181px) 100vw, 2181px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-31184\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 3.<\/strong> HIV ile Ya\u015fayan Bireylerin DEXA Sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n Antiretroviral Tedavi (ART) S\u00fcresi ve HIV Tan\u0131 S\u00fcresine G\u00f6re De\u011ferlendirilmesi<\/p><\/div>\n<p>Tenofovir disoproksil fumarat (TDF) tedavisi alan ve almayan HIV pozitif bireyler aras\u0131nda DEXA sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan istatistiksel olarak anlaml\u0131 bir fark yoktu; ancak TDF tedavisi almayan t\u00fcm HIV pozitif bireylerin DEXA sonu\u00e7lar\u0131 daha y\u00fcksek skorlara sahipti (Tablo 2). \u00dc\u00e7 y\u0131ldan uzun s\u00fcre ART alan bireylerin femur boynu Z-skorlar\u0131, ART-naif bireylere g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc (<i>p<\/i>&lt;0.05). Benzer bi\u00e7imde, 3 y\u0131ldan uzun s\u00fcredir HIV tan\u0131s\u0131 alm\u0131\u015f olan bireylerin femur boynu T- ve Z-skorlar\u0131 da yeni tan\u0131 alan (0\u20133 ay) hastalara g\u00f6re anlaml\u0131 d\u00fczeyde daha d\u00fc\u015f\u00fck bulundu (<i>p<\/i>&lt;0.05) (Tablo 3).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Sigara i\u00e7enlerin lomber vertebra Z-skorlar\u0131 sigara i\u00e7meyenlere veya b\u0131rakm\u0131\u015f bireylere k\u0131yasla belirgin olarak daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc (<i>p<\/i>&lt;0.05). D\u00fc\u015f\u00fck v\u00fccut kitle indeksi (VK\u0130), normal VK\u0130\u2019ye sahip bireylere g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck lomber vertebra T- ve Z-skorlar\u0131, femur boynu Z-skorlar\u0131 ve toplam femur T- ve Z-skorlar\u0131 ile ili\u015fkiliydi (<i>p<\/i>&lt;0.05).<\/p>\n<div id=\"attachment_31186\" style=\"width: 1077px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-31186\" class=\"size-full wp-image-31186\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4.png\" alt=\"\" width=\"1067\" height=\"303\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4.png 1067w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4-390x111.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4-810x230.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2025\/12\/KLM.C38.S4_5272_Tablo4-768x218.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1067px) 100vw, 1067px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-31186\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 4.<\/strong> HIV Pozitif ve Negatif Bireylerin Z Skoru Durumu<\/p><\/div>\n<p>HIV ile ya\u015fayan bireylerde azalm\u0131\u015f kemik yo\u011funlu\u011funa sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 (Z-skoru &lt;-2), HIV negatif pop\u00fclasyona k\u0131yasla 2.73 kat daha y\u00fcksek bulundu (\u201codds ratio\u201d [OR]: 2.73) (Tablo 4).<\/p>\n<p>Hastalar\u0131n en y\u00fcksek HIV RNA ve en d\u00fc\u015f\u00fck CD4+ T h\u00fccre d\u00fczeyleri ile KMY aras\u0131nda anlaml\u0131 d\u00fczeyde bir ili\u015fki saptanmad\u0131. Ayr\u0131ca, D vitamini ve kalsiyum d\u00fczeyleri gibi laboratuvar parametrelerinin her iki grupta da d\u00fc\u015f\u00fck KMY ile ili\u015fkili olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<h2><b>\u0130RDELEME<\/b><\/h2>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, d\u00fc\u015f\u00fck KMY i\u00e7in ba\u015fka risk fakt\u00f6r\u00fc bulunmayan HIV ile ya\u015fayan gen\u00e7 bireylerin KMY de\u011ferleri, HIV negatif kontrol grubuyla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131. Bulgular, HIV ile ya\u015fayan bireylerde d\u00fc\u015f\u00fck KMY prevalans\u0131n\u0131n (%16.7) HIV negatif bireylere (%6.8) k\u0131yasla 2.45 kat daha y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Ayr\u0131ca, hem HIV infeksiyonu s\u00fcresinin hem de ART s\u00fcresinin KMY \u00fczerinde etkili oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc.<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye\u2019de ve d\u00fcnya genelinde HIV ile ya\u015fayan gen\u00e7 bireylerin kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin veriler olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. HIV ile ya\u015fayan ve HIV negatif bireyleri kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131ran bir meta-analizde; bu konuda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n kontrol grubu i\u00e7ermedi\u011fi belirtilmi\u015f ve bu nedenle analizde bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma hari\u00e7 tutulmu\u015ftur (17). Bu ara\u015ft\u0131rma, kontrol grubu i\u00e7ermesi bak\u0131m\u0131ndan meta-analizlerde vurgulanan metodolojik standartlara uygundur (7). Kemik mineral yo\u011funlu\u011fu, risk fakt\u00f6rleri olmayan bireylerde de d\u00fc\u015f\u00fck saptanabilece\u011finden, ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7inde HIV pozitif ve HIV negatif gruplar\u0131n birlikte de\u011ferlendirilmesi \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r.<\/p>\n<p>T\u00fcrk Endokrinoloji ve Metabolizma Derne\u011fi k\u0131lavuzlar\u0131, DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin yorumlanmas\u0131nda 50 ya\u015f alt\u0131 erkekler ve menopoz \u00f6ncesi kad\u0131nlar i\u00e7in Z-skoru kullan\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nermektedir. Ancak Z-skoru, tek ba\u015f\u0131na osteopeni veya osteoporoz i\u00e7in do\u011frudan bir g\u00f6sterge de\u011fildir; destekleyici bir parametredir (1). Literat\u00fcrdeki bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmada T-skoru kullan\u0131lm\u0131\u015f ve \u00f6l\u00e7\u00fcmleri yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r. Bir meta-analizde, T-skoru esas al\u0131narak de\u011ferlendirilen 884 HIV ile ya\u015fayan ve 654 HIV negatif birey kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f; HIV pozitif bireylerde d\u00fc\u015f\u00fck KMY (T-skoru &lt; -1) riskinin 6.4 kat, osteoporoz (T-skoru &lt; -2.5) riskinin ise 3.7 kat artt\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir (17). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, 50 ya\u015f alt\u0131 pop\u00fclasyonda, HIV ile ya\u015fayan bireylerin ya\u015fa g\u00f6re ayarlanm\u0131\u015f d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019ye (Z-skoru &lt;-2) sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 2.73 kat daha y\u00fcksek bulundu. Yukar\u0131da an\u0131lan, meta-analizdeki OR de\u011ferlerinin \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131za k\u0131yasla daha y\u00fcksek olmas\u0131, 18 ya\u015f \u00fcst\u00fc t\u00fcm hastalar\u0131n dahil edilmesinden ve DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin T-skoru kullan\u0131larak yorumlanmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor olabilir.<\/p>\n<p>Kemik metabolizmas\u0131n\u0131 etkileyen hastal\u0131klar, kemi\u011fin farkl\u0131 b\u00f6lgelerinde bask\u0131n demineralizasyonla seyredebilir. HIV infeksiyonu \u00f6zellikle kemi\u011fin trabek\u00fcler k\u0131sm\u0131n\u0131 etkiler (18). Trabek\u00fcler alan\u0131 temsil eden \u00f6l\u00e7\u00fcm lomber vertebra DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcd\u00fcr. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, HIV ile ya\u015fayan bireylerde, HIV negatif bireylere k\u0131yasla lomber vertebra T- ve Z- skorlar\u0131nda istatistiksel olarak anlaml\u0131 d\u00fczeyde bir azalma saptand\u0131 (<i>p<\/i>&lt;0.05).<\/p>\n<p>T\u00fcrkiye\u2019de 22\u201370 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131ndaki 126 HIV pozitif bireyle yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, DEXA sonu\u00e7lar\u0131 de\u011ferlendirilmi\u015f ve osteopeni oran\u0131 %53.9 ve osteoporoz oran\u0131 %23.8 olarak bildirilmi\u015ftir (11). Bu y\u00fcksek oran, \u00f6rneklemde 50 ya\u015f \u00fczeri bireylerin bulunmas\u0131yla a\u00e7\u0131klanabilir. \u00c7in\u2019deki bir kohortta da benzer \u015fekilde olgular\u0131n %53\u2019\u00fcnde hem T- hem de Z-skorlar\u0131yla tan\u0131mlanan azalm\u0131\u015f KMY bildirilmi\u015ftir (19). S\u00f6z konusu \u00e7al\u0131\u015fmada hem T- hem de Z-skorlar\u0131 i\u00e7in e\u015fik de\u011fer -1 olarak belirlendi\u011fi i\u00e7in y\u00fcksek prevalans g\u00f6zlenmi\u015f olabilir. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k, Romanya\u2019da 22\u201349 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131ndaki HIV pozitif bireyler \u00fczerinde yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, d\u00fc\u015f\u00fck KMY s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 Z-skoruna g\u00f6re %21.7 olarak bildirilmi\u015ftir (12). T\u00fcrkiye\u2019de 18\u201350 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda yap\u0131lan bir di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmada, HIV ile ya\u015fayan bireylerin %19.4\u2019\u00fcn\u00fcn lomber vertebra Z-skoru temel al\u0131narak d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019ye sahip oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (13). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda bulunan %16.7\u2019lik prevalans bu verilerle uyumludur.<\/p>\n<p>Antiretroviral tedavinin KMY \u00fczerindeki etkisi yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda g\u00f6sterilmi\u015ftir. Randomize kontroll\u00fc \u00e7al\u0131\u015fmalarda, kemik k\u00fctlesi kayb\u0131n\u0131n \u00f6ncelikle ART ba\u015flang\u0131c\u0131ndan sonraki ilk 6\u201312 ay i\u00e7inde ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi ve sonras\u0131nda ise sabitlendi\u011fi bildirilmi\u015ftir (20). Baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda non-n\u00fckleozit ters transkriptaz inhibit\u00f6rleri (NNRTI) ve proteaz inhibit\u00f6rleri (PI) gibi baz\u0131 ART rejimlerinin 3 y\u0131ll\u0131k kullan\u0131m sonras\u0131 lomber vertebra T-skorlar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bildirilmi\u015ftir (12). Bu nedenle \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda kat\u0131l\u0131mc\u0131lar ART s\u00fcresine g\u00f6re 3 y\u0131ldan uzun s\u00fcredir ART alanlar ve ART-naif bireyler olarak iki gruba ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bulgular\u0131m\u0131z, uzun s\u00fcreli ART kullananlarda KMY\u2019nin daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n<p>Cazanave ve arkada\u015flar\u0131 (21) azalm\u0131\u015f KMY\u2019nin HIV tan\u0131 s\u00fcresi ile ili\u015fkili oldu\u011funu bildirmi\u015ftir. Bizim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda da 3 y\u0131ldan uzun s\u00fcredir HIV tan\u0131s\u0131 alan bireylerin yeni tan\u0131 alanlara g\u00f6re anlaml\u0131 derecede daha d\u00fc\u015f\u00fck femur boynu T- ve Z-skorlar\u0131na sahip oldu\u011fu belirlendi (<i>p<\/i>&lt;0.05). Proteaz inhibit\u00f6rleri ve TDF tedavilerinin, KMY azalmas\u0131yla ba\u011flant\u0131s\u0131 olmakla birlikte \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda PI tedavisi alan sadece birka\u00e7 hasta olmas\u0131 nedeniyle yaln\u0131zca TDF tedavisinin etkileri incelendi. Tenofovir disoproksil fumarat tedavisi ile KMY aras\u0131ndaki ili\u015fki istatistiksel olarak anlaml\u0131 d\u00fczeyde olmamakla birlikte T- ve Z-skorlar\u0131 TDF almayanlarda daha y\u00fcksekti. Yap\u0131lan bir di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmada da benzer \u015fekilde TDF kullananlarda T- ve Z- skorlar\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck olmakla birlikte KMY \u00fczerindeki etkisi istatistiksel olarak anlaml\u0131 bulunmam\u0131\u015ft\u0131r (22).<\/p>\n<p>D\u00fc\u015f\u00fck VK\u0130, sigara ve alkol t\u00fcketimi osteopeni\/osteoporoz i\u00e7in bilinen risk fakt\u00f6rleridir (23,24). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, d\u00fc\u015f\u00fck VK\u0130\u2019nin d\u00fc\u015f\u00fck KMY ile ili\u015fkili oldu\u011fu saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Tayvan\u2019da yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fma da d\u00fc\u015f\u00fck VK\u0130\u2019nin HIV ile ya\u015fayan bireylerde azalm\u0131\u015f KMY ile ili\u015fkili oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (25).<\/p>\n<p>Yap\u0131lan baz\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda HIV infeksiyonu s\u00fcresi, d\u00fc\u015f\u00fck CD4+ T h\u00fccre say\u0131s\u0131 ve y\u00fcksek viral y\u00fck KMY azalmas\u0131yla ili\u015fkilendirilmi\u015ftir (4). Ancak, bu fakt\u00f6rlerin KMY ile ili\u015fkili olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunan \u00e7al\u0131\u015fmalar da mevcuttur. Kesitsel olarak ger\u00e7ekle\u015ftirilen 107 hastal\u0131k prospektif bir kohort \u00e7al\u0131\u015fma, d\u00fc\u015f\u00fck CD4+ T h\u00fccre say\u0131s\u0131n\u0131n ve y\u00fcksek HIV RNA d\u00fczeyinin KMY\u2019yi azaltmada etkisiz oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (26,27). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda CD4+ T h\u00fccre say\u0131s\u0131 &lt;200 olan hastalar \u00f6rneklem i\u00e7inde k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubu (%15.2) olu\u015fturdu\u011fundan ve hastalar\u0131n \u00e7o\u011funda HIV RNA bask\u0131lanm\u0131\u015f oldu\u011fundan, KMY ile CD4+ T h\u00fccre say\u0131s\u0131 ve HIV RNA d\u00fczeyi aras\u0131nda bir ili\u015fki kurulamad\u0131.<\/p>\n<p>Azalan KMY\u2019nin en \u00f6nemli nedeni ya\u015flanmad\u0131r (28). \u00d6te yandan DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin yorumlanmas\u0131 50 ya\u015f alt\u0131 ve \u00fcst\u00fc bireylerde farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir (1). HIV ve KMY \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda, genellikle 50 ya\u015f alt\u0131 ve \u00fcst\u00fc hastalar\u0131n DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmleri bir arada yorumlanm\u0131\u015ft\u0131r (25). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, 50 ya\u015f ve \u00fcst\u00fc bireyler hari\u00e7 tutuldu. Bu nedenle, HIV infeksiyonunun KMY \u00fczerindeki etkisi daha belirgindi ve bu durum \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc y\u00f6nlerinden birini olu\u015fturdu. Literat\u00fcrdeki daha y\u00fcksek oranda d\u00fc\u015f\u00fck KMY bildiren \u00e7al\u0131\u015fmalar metodolojik olarak T-skorlar\u0131na dayanmaktad\u0131r. Elli ya\u015f alt\u0131 HIV pozitif bireylerin Z-skorlar\u0131na g\u00f6re analiz edildi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmalarda, d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131za benzer \u015fekilde yakla\u015f\u0131k %20 oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (12,13). Z-skoruna dayal\u0131 ve benzer ya\u015f grubuna sahip ortak komorbiditelere sahip HIV negatif kontrol grubu i\u00e7eren \u00e7al\u0131\u015fmalar literat\u00fcrde olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r; T\u00fcrkiye\u2019de bu tasar\u0131mla yap\u0131lm\u0131\u015f ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmaya rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n ba\u015fl\u0131ca s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131 retrospektif tasar\u0131m nedeniyle baz\u0131 verilere eri\u015fim sa\u011flanamamas\u0131 ve \u00f6zellikle HIV negatif kontrol grubunda DEXA \u00f6l\u00e7\u00fcmlerine eri\u015filen ve dahil etme kriterlerini kar\u015f\u0131layan kat\u0131l\u0131mc\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131d\u0131r. Osteoporoz, yeti\u015fkinlerde d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019nin ana nedenidir. Ancak, d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019li hastalar\u0131 tedavi ederken di\u011fer nedenleri de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmak \u00f6nemlidir. Hafif osteogenezis imperfekta, osteomalazi, kronik b\u00f6brek hastal\u0131\u011f\u0131yla ili\u015fkili mineral ve kemik bozukluklar\u0131 ve baz\u0131 nadir hastal\u0131klar da d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019ye yol a\u00e7abilir (29). \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n retrospektif tasar\u0131m\u0131 nedeniyle olgular\u0131m\u0131zdaki d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019nin di\u011fer olas\u0131 nedenleri incelenemedi.<\/p>\n<p>Kemik kayb\u0131n\u0131n erken d\u00f6nemlerinde genellikle klinik belirti g\u00f6r\u00fclmez; ancak, osteoporoz geli\u015fti\u011finde d\u00fc\u015f\u00fck KMY k\u0131r\u0131klara yol a\u00e7abilir. S\u0131rt a\u011fr\u0131s\u0131, omurga k\u0131r\u0131klar\u0131 veya \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f kemik nedeniyle olu\u015fan boy k\u0131salmas\u0131 gibi belirtiler zamanla ortaya \u00e7\u0131kabilir. D\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019nin HIV ile ya\u015fayan bireylerdeki klinik etkisi incelenebilir.<\/p>\n<p>HIV ile ya\u015fayan bireyler, HIV negatif bireylere k\u0131yasla kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k, tip 2 diyabet, kas g\u00fc\u00e7s\u00fczl\u00fc\u011f\u00fc ve bili\u015fsel bozukluk gibi ya\u015flanmayla ili\u015fkili komorbiditelere daha erken ya\u015fta maruz kalmaktad\u0131r (30). HIV infeksiyonunun ikincil osteoporozun nedenlerinden biri oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6nerildi\u011fi gibi HIV ile ya\u015fayan bireylerde DEXA taramas\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 makul g\u00f6r\u00fcnmektedir (19,31).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, HIV ile ya\u015fayan bireylerin HIV negatif pop\u00fclasyona g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck KMY\u2019ye sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n 2.4 kat daha y\u00fcksek oldu\u011fu g\u00f6sterildi. Bulgular, HIV infeksiyonunun yaln\u0131zca ileri ya\u015fta de\u011fil, gen\u00e7 bireylerde de KMY azalmas\u0131na yol a\u00e7abilece\u011fini ortaya koymaktad\u0131r. Bu durum, 50 ya\u015f alt\u0131 ve KMY d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcc\u00fc risk fakt\u00f6rleri bulunan HIV pozitif bireylerde DEXA ile kemik mineral yo\u011funlu\u011fu taramas\u0131n\u0131n dikkate al\u0131nmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrmektedir. Ancak \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda, DEXA verilerine eri\u015filebilen 50 ya\u015f alt\u0131 kat\u0131l\u0131mc\u0131 say\u0131s\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131, sonu\u00e7lar\u0131n daha geni\u015f \u00f6rneklemli ve \u00e7ok merkezli \u00e7al\u0131\u015fmalarla do\u011frulanmas\u0131 gereklili\u011fini ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u0130R\u0130\u015e Metabolik bir kemik hastal\u0131\u011f\u0131 olan osteoporoz, kemik mikromimarisinin bozulmas\u0131na neden olarak k\u0131r\u0131k duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n artmas\u0131na ve d\u00fc\u015f\u00fck kemik k\u00fctlesine yol a\u00e7ar (1). T\u00fcrkiye\u2019de 50 Ya\u015f \u00dcst\u00fc N\u00fcfusta Osteoporotik K\u0131r\u0131klar\u0131n ve Osteoporozun Prevalans\u0131 (FRACTURK) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re; 50 ya\u015f ve \u00fczerindeki bireylerden erkeklerin %7.5\u2019inde, kad\u0131nlar\u0131n %12.9\u2019unda osteoporoz g\u00f6r\u00fclmektedir (2). HIV infeksiyonunda, virusun kendisi ve antiretroviral tedavi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5129],"tags":[5163,4945,4943],"class_list":["post-31076","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ozgun-arastirma","tag-hiv-2","tag-kemik-yogunlugu","tag-osteoporoz"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31076","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/5"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=31076"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31076\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":31440,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/31076\/revisions\/31440"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=31076"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=31076"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=31076"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}