{"id":29132,"date":"2024-09-27T11:38:54","date_gmt":"2024-09-27T08:38:54","guid":{"rendered":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/?p=29132"},"modified":"2024-09-27T12:57:32","modified_gmt":"2024-09-27T09:57:32","slug":"covid-19-pandemisi-surecinde-eksik-asili-bireylerin-asi-okuryazarliginin-degerlendirilmesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/2024\/09\/27\/covid-19-pandemisi-surecinde-eksik-asili-bireylerin-asi-okuryazarliginin-degerlendirilmesi\/","title":{"rendered":"COVID-19 Pandemisi S\u00fcrecinde Eksik A\u015f\u0131l\u0131 Bireylerin A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n De\u011ferlendirilmesi"},"content":{"rendered":"<h2 class=\"p1\">G\u0130R\u0130\u015e<\/h2>\n<p class=\"p2\">D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6), 11 Mart 2020 tarihinde koronavirus hastal\u0131\u011f\u0131 2019 (COVID-19) i\u00e7in pandemi ilan etmi\u015ftir; 03 Mart 2024 tarihi itibari ile 774 834 251 do\u011frulanm\u0131\u015f ve 7 037 007 \u00f6l\u00fcm olgusu bildirilmi\u015ftir (1). G\u00fcn\u00fcm\u00fczde salg\u0131n\u0131n be\u015finci y\u0131l\u0131na girilmesine ra\u011fmen, COVID-19 infeksiyonu beklentilerin aksine mevsimsel \u00f6zellik kazanmam\u0131\u015f y\u0131lda 2-3 kez dalgalanmalar ile seyretmi\u015ftir. Amerika Birle\u015fik Devletleri<br \/>\n(ABD)\u2019nde 2023 y\u0131l\u0131nda, COVID-19 mevsimsel gribe g\u00f6re alt\u0131 kat daha fazla hastane ba\u015fvurusuna, be\u015f kat daha fazla hastane yat\u0131\u015f\u0131na ve \u00fc\u00e7 kat daha fazla \u00f6l\u00fcme neden olarak toplamda 75 000 ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetmesine sebep olmu\u015ftur (2). D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc her ne kadar pandemi ilan\u0131n\u0131 sonland\u0131rm\u0131\u015f olsa da COVID-19 olgular\u0131n\u0131n art\u0131\u015f\u0131na dikkat \u00e7ekmektedir (3).\u00dclkemizde COVID-19 ile ilgili izlem sonland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in g\u00fcncel say\u0131 net olarak bilinmemektedir; ancak t\u0131pk\u0131 pandemi s\u00fcrecinde oldu\u011fu gibi mevcut durumun d\u00fcnyadaki durum ile paralel oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bug\u00fcn gelinen noktada, pandemi s\u00fcrecinde hastal\u0131\u011f\u0131n etkisinin azalt\u0131lmas\u0131 ve virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6nlenmesi i\u00e7in toplum ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n olu\u015fturulmas\u0131n\u0131n kritik \u00f6neme sahip oldu\u011fu a\u015fikard\u0131r (4,5).<\/p>\n<p class=\"p3\">COVID-19 pandemisi s\u0131ras\u0131nda, DS\u00d6 taraf\u0131ndan da nitelendirildi\u011fi gibi bir \u201cinfodemi\u201d ya\u015fanm\u0131\u015f olup geleneksel medyada ve \u00e7evrimi\u00e7i platformlarda, bilimsellikten uzak, do\u011fru olmayan ve halk\u0131 korkutacak haberler h\u0131zla yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r; bu durum sa\u011fl\u0131k sisteminin \u00e7ift y\u00fck alt\u0131nda kalmas\u0131na neden olmu\u015f, sa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131 ve \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 salg\u0131nla m\u00fccadele ederken yanl\u0131\u015f i\u00e7eriklerle de ba\u015f etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (6,7). A\u015f\u0131lamalar ba\u015flad\u0131ktan sonra, yanl\u0131\u015f i\u00e7eriklerin artmas\u0131 ve a\u015f\u0131 yapt\u0131ranlar\u0131n kalp krizi ge\u00e7irdi\u011fi, a\u015f\u0131n\u0131n k\u0131s\u0131rl\u0131\u011fa neden oldu\u011fu, a\u015f\u0131 yapt\u0131ranlara \u00e7ip tak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 gibi bilimsel dayana\u011f\u0131 olmayan haberler ve bilgilerin yay\u0131lmas\u0131 nedeniyle insanlar\u0131n a\u015f\u0131 olma kararlar\u0131 da olumsuz y\u00f6nde etkilenmi\u015ftir (8). Son y\u0131llarda d\u00fcnya genelinde ve \u00fclkemizde benzer nedenlerle a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n h\u0131zla yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bilinmektedir. Hekimlerin %59.5\u2019i a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015fmaktad\u0131r (9).<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00c7i\u00e7ek, \u00e7ocuk felci gibi hastal\u0131klar bize bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar ile m\u00fccadelede en ba\u015far\u0131l\u0131 ve ekonomik yolun toplum ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir. A\u015f\u0131lar, toplumda ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k olu\u015fturarak hastal\u0131\u011f\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engeller ve ciddi sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131na ili\u015fkin sonu\u00e7lar\u0131 azalt\u0131r. Bu, bireylerin ve toplumun genel sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumak i\u00e7in son derece etkili bir stratejidir. COVID-19 gibi bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 kolektif bir \u00e7aba gerektirir. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc COVID-19\u2019un bula\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek, kontrol alt\u0131na almak ve durdurmak i\u00e7in a\u015f\u0131laman\u0131n kritik bir \u00f6neme sahip oldu\u011funu vurgulam\u0131\u015ft\u0131r (10,11).<\/p>\n<p class=\"p3\">Sa\u011fl\u0131k okuryazarl\u0131\u011f\u0131 (SOY), sa\u011fl\u0131kla ilgili yanl\u0131\u015f bilgileri ay\u0131rt etme ve do\u011fru sa\u011fl\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirme yetene\u011finde kritik bir rol oynar. Bu ba\u011flamda, \u201ca\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131\u201d kavram\u0131 SOY \u00fczerine kurulabilir. A\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131, bireylerin do\u011fru a\u015f\u0131 bilgisine eri\u015fmelerini ve bu bilgiye dayanarak bilin\u00e7li kararlar almalar\u0131n\u0131 sa\u011flar. A\u015f\u0131lar\u0131n sa\u011fl\u0131k i\u00e7in \u00f6nemini anlamak, a\u015f\u0131lar\u0131n yan etkileri ve riskleri konusunda ger\u00e7ek\u00e7i bir kavray\u0131\u015fa sahip olmak ve a\u015f\u0131 kararlar\u0131n\u0131 bilimsel kan\u0131tlara dayand\u0131rmak gibi konular da bu \u00e7er\u00e7evede \u00f6nemlidir (12). COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131lanman\u0131n te\u015fvik edilmesi i\u00e7in a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyinin y\u00fckseltilmesi kritiktir. Buradan hareketle \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda, COVID-19 i\u00e7in \u00f6nerilen a\u015f\u0131 \u015femas\u0131n\u0131 tamamlamayan bireylerin a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin de\u011ferlendirilmesi ama\u00e7land\u0131.<\/p>\n<h2 class=\"p4\">Y\u00d6NTEMLER<\/h2>\n<p class=\"p2\">\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z, Ankara \u0130li \u00c7ankaya \u0130l\u00e7esi\u2019nde Mart-May\u0131s 2022 tarihleri aras\u0131nda y\u00fcr\u00fct\u00fclen kesitsel tipte bir ara\u015ft\u0131rmad\u0131r. Ara\u015ft\u0131rman\u0131n yap\u0131labilmesi i\u00e7in gerekli resmi izinler al\u0131nm\u0131\u015f ve Dr. Abdurrahman Yurtaslan Ankara Onkoloji E\u011fitim ve Ara\u015ft\u0131rma Hastanesi Giri\u015fimsel Olmayan Klinik Ara\u015ft\u0131rmalar Etik Kurulu taraf\u0131ndan 31 Mart 2022 tarih ve 2022-3\/26 karar numaras\u0131yla onaylanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p class=\"p3\">T\u00fcrkiye \u0130statistik Kurumu verilerine g\u00f6re, Ankara ilinin n\u00fcfusu en y\u00fcksek il\u00e7esi \u00c7ankaya\u2019d\u0131r; 01 \u015eubat 2022 tarihi itibariyle 454 974 (%47.9)\u2019\u00fc erkek, 494 291 (%52.1)\u2019i kad\u0131n olmak \u00fczere toplam n\u00fcfus 949 265\u2019tir. \u0130ki doz orijinal monovalan COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131 olmas\u0131 gereken hedef n\u00fcfus 01 \u015eubat 2022 tarihi itibariyle yakla\u015f\u0131k olarak 830 000\u2019dir (13). \u00c7ankaya il\u00e7esinde 28 \u015eubat 2022\u2019de hedef n\u00fcfusun %84.4\u2019\u00fc en az iki doz orijinal monovalan COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z kapsam\u0131nda, T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Y\u00f6netim Sistemi (HSYS)\u2019den, Ankara \u0130li \u00c7ankaya \u0130l\u00e7esi\u2019nde ikamet eden, iki doz orijinal monovalan COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 olmu\u015f fakat zaman\u0131 geldi\u011fi halde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc doz orijinal monovalan a\u015f\u0131lar\u0131n\u0131 olmam\u0131\u015f 252 315 ki\u015fi saptand\u0131 ve bu ki\u015filer \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n evrenini olu\u015fturdu (14). \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6rneklem say\u0131s\u0131 \u201cweb\u201d tabanl\u0131, a\u00e7\u0131k kaynak bir yaz\u0131l\u0131m olan OpenEpi versiyon 3.01 (<span class=\"s1\">https:\/\/www.openepi.com\/Menu\/OE_Menu.htm<\/span>) ile hesapland\u0131; %99 g\u00fcven aral\u0131\u011f\u0131 (GA)\u2019nda, \u03b1= 0.05, d=%5, tasar\u0131m etkisi 1.0 ve yetersiz COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 prevalans\u0131 %40 al\u0131narak hesaplanan \u00f6rneklem say\u0131s\u0131 636 idi. Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Y\u00f6netim Sistemi a\u015f\u0131 mod\u00fcl\u00fc ekran\u0131nda 250 ki\u015fiyi g\u00f6sterir \u015fekilde sayfalar olu\u015fturuldu ve her sayfada bulunan en son ki\u015fi telefon ile arand\u0131. Ula\u015f\u0131lamayan, \u00e7al\u0131\u015fmaya kat\u0131lmay\u0131 kabul etmeyen, ileti\u015fim kurulamayan ki\u015filer i\u00e7in bir sonraki hasta arand\u0131. Kat\u0131lmay\u0131 kabul eden toplam 600 (%94.3) ki\u015fi ile \u00e7al\u0131\u015fma tamamland\u0131.<\/p>\n<p class=\"p3\">Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, mesai saatleri i\u00e7erisinde se\u00e7ilen ki\u015fileri telefon ile arayarak \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n amac\u0131 ve konusu hakk\u0131nda bilgilendirdi; ard\u0131ndan \u00e7al\u0131\u015fmaya kat\u0131lmay\u0131 kabul edenler ile anket formu dolduruldu. \u0130ki b\u00f6l\u00fcmden olu\u015fan anket formunun ilk b\u00f6l\u00fcm\u00fc kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n demografik \u00f6zelliklerini, COVID-19 hastal\u0131k \u00f6yk\u00fclerini ve a\u015f\u0131 geciktirme nedenlerini sorgulayan sorulardan olu\u015fmaktayd\u0131.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>\u0130kinci b\u00f6l\u00fcm ise 12 maddeden olu\u015fan COVID-19 A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00d6l\u00e7e\u011fi\u2019ni i\u00e7eriyordu. Ishikawa ve arkada\u015flar\u0131 (15) taraf\u0131ndan, kronik hastal\u0131klarda sa\u011fl\u0131k okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 de\u011ferlendirmek amac\u0131yla geli\u015ftirilen bir \u00f6l\u00e7ek Biasio ve arkada\u015flar\u0131 (16) taraf\u0131ndan COVID-19 A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00d6l\u00e7e\u011fi olarak uyarlanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda da kullan\u0131lan s\u00f6z konusu \u00f6l\u00e7e\u011fin T\u00fcrk\u00e7e ge\u00e7erlilik ve g\u00fcvenilirlik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 Durmu\u015f ve arkada\u015flar\u0131 (17) taraf\u0131ndan 2021 y\u0131l\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00d6l\u00e7ekteki ifadeler; (1) \u201chi\u00e7bir zaman\u201d, (2) \u201cnadiren\u201d, (3) \u201cbazen\u201d, (4) \u201cs\u0131k s\u0131k\u201d \u015feklinde cevaplanan 4\u2019l\u00fc Likert tipindedir. \u00d6l\u00e7ek, \u201cfonksiyonel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131\u201d ve \u201cileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131\u201d olmak \u00fczere iki boyuttan olu\u015fmaktad\u0131r. Fonksiyonel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131, g\u00fcnl\u00fck hayatta ki\u015finin kendine yetecek kadar temel okuma-yazma becerisini ve bu beceriyi kullanarak COVID-19 a\u015f\u0131lar\u0131 ile ilgili materyali okuyup anlayabilme becerisini \u00f6l\u00e7meyi; ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 boyutu ise, ki\u015finin edindi\u011fi bilgileri de\u011fi\u015fen ya\u015fam ve sa\u011fl\u0131k \u015fartlar\u0131nda kullanabilmesini ve ele\u015ftirel g\u00f6zle de\u011ferlendirebilme becerisini \u00f6l\u00e7meyi ama\u00e7lar. \u00d6l\u00e7ekten elde edilen puanlar\u0131n ortalamas\u0131n\u0131n 4\u2019e yak\u0131n olmas\u0131 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyinin y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00f6stermektedir (16,17).<\/p>\n<h3 class=\"p6\">\u0130statistiksel Analizler<\/h3>\n<p class=\"p2\">Verilerin analizi, SPSS (Statistical Package for the Social Sciences) versiyon 20.0 program\u0131 (IBM Corp., Armonk, NY, ABD) ile yap\u0131ld\u0131. \u00c7al\u0131\u015fma grubunun tan\u0131mlay\u0131c\u0131 bilgileri say\u0131 (n), y\u00fczde (%), standart sapma (SS) ve ortalama ile sunuldu. Verilerin normal da\u011f\u0131l\u0131ma uygunlu\u011fu Shapiro-Wilk testi ile de\u011ferlendirildi. Verilerin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131nda Mann-Whitney U ve Kruskal-Wallis testleri kullan\u0131ld\u0131. \u00c7ok de\u011fi\u015fkenli analiz i\u00e7in COVID-19 A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00d6l\u00e7e\u011fi\u2019nden al\u0131nan puanlar\u0131n \u201ce\u201d taban\u0131na g\u00f6re logaritmas\u0131 al\u0131nd\u0131 ve \u00e7oklu do\u011frusal regresyon analizi uyguland\u0131. \u0130statistiksel anlaml\u0131l\u0131k d\u00fczeyi <i>p<\/i>&lt;0.05 olarak kabul edildi.<\/p>\n<h2 class=\"p4\">BULGULAR<\/h2>\n<p class=\"p2\"><span class=\"s2\">Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 372 (%62)\u2019si kad\u0131n, 228 (%38)\u2019i erkekti; ya\u015f ortalamas\u0131 51.0\u00b113.6 y\u0131l olup ortanca de\u011feri 52 (min.-maks=21-94) bulundu. Kendi beyanlar\u0131na g\u00f6re kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 317 (%52.8)\u2019si daha \u00f6nce COVID-19 ge\u00e7irmemi\u015fti. <\/span><\/p>\n<div id=\"attachment_29260\" style=\"width: 1081px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29260\" class=\"size-full wp-image-29260\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1.png\" alt=\"\" width=\"1071\" height=\"386\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1.png 1071w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1-390x141.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1-810x292.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo1-768x277.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1071px) 100vw, 1071px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29260\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 1.<\/strong> \u00d6l\u00e7e\u011fe \u0130li\u015fkin Puanlar<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7e\u011finin genel puan ortalamas\u0131 2.0\u00b10.5, ortanca de\u011feri 1.9 (1.0-4.0), fonksiyonel beceriler alt b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn puan ortalamas\u0131 1.6\u00b10.5, ortanca de\u011feri 1.5 (1.0-4.0), ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel beceriler alt alan\u0131ndan al\u0131nan puan ortalamas\u0131 2.2\u00b10.6, ortanca de\u011feri 2.1 (1.0- 4.0) idi (Tablo 1).<\/p>\n<div id=\"attachment_29262\" style=\"width: 2196px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29262\" class=\"size-full wp-image-29262\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2.png\" alt=\"\" width=\"2186\" height=\"3422\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2.png 2186w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2-166x260.png 166w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2-345x540.png 345w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo2-768x1202.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2186px) 100vw, 2186px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29262\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 2.<\/strong> Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00d6zelliklerine G\u00f6re COVID-19 A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00d6l\u00e7e\u011fi ve Alt Boyut Puanlar\u0131n\u0131n Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmada COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7ek genelinden ve alt alanlar\u0131ndan al\u0131nan puanlar ile cinsiyet aras\u0131nda ili\u015fki bulunamad\u0131 (her biri i\u00e7in <i>p<\/i>&gt;0.05). K\u0131rk ya\u015f alt\u0131nda olanlar\u0131n di\u011fer ya\u015f gruplar\u0131na g\u00f6re ve evli olmayanlar\u0131n evlilere g\u00f6re \u00f6l\u00e7ek genelinden ve ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel beceriler alt alanlar\u0131ndan ald\u0131klar\u0131 puanlar daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc (her biri i\u00e7in <i>p<\/i>&lt;0.05). Grip a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131ranlarda yapt\u0131rmayanlara g\u00f6re fonksiyonel beceriler alt alan\u0131ndan al\u0131nan puan, COVID-19 ge\u00e7irmeyenlerde ge\u00e7irenlere g\u00f6re ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel beceriler alt alan\u0131ndan ve \u00f6l\u00e7ek genelinden al\u0131nan puanlar istatistiksel olarak anlaml\u0131 d\u00fczeyde daha y\u00fcksekti (her biri i\u00e7in <i>p<\/i>&lt;0.05). Zat\u00fcrre a\u015f\u0131s\u0131 yapt\u0131rma durumu ve g\u00f6r\u00fc\u015fme sonras\u0131nda a\u015f\u0131 olma karar da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131 ile COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7ek genelinden ve alt alanlar\u0131ndan al\u0131nan puanlar aras\u0131nda ili\u015fki bulunamad\u0131 (<i>p<\/i>&gt;0.05). Ara\u015ft\u0131rmaya kat\u0131lanlar\u0131n, COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00f6l\u00e7e\u011fi ve alt boyutlar\u0131n\u0131n puanlar\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 Tablo 2\u2019de verildi.<\/p>\n<div id=\"attachment_29264\" style=\"width: 2197px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29264\" class=\"size-full wp-image-29264\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3.png\" alt=\"\" width=\"2187\" height=\"682\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3.png 2187w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3-390x122.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3-810x253.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo3-768x239.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2187px) 100vw, 2187px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29264\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 3.<\/strong> Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00d6zelliklerine G\u00f6re COVID-19 A\u015f\u0131 Okuryazarl\u0131\u011f\u0131 \u00d6l\u00e7e\u011fi ve Alt Boyut Puanlar\u0131n\u0131n Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmas\u0131 (\u00c7ok De\u011fi\u015fkenli Analiz Sonu\u00e7lar\u0131)<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmada tek de\u011fi\u015fkenli analizlerde <i>p<\/i>&lt;0.05 d\u00fczeyinde anlaml\u0131l\u0131k g\u00f6steren de\u011fi\u015fkenler ile \u00e7ok de\u011fi\u015fkenli analiz yap\u0131ld\u0131. Bu analiz sonucuna g\u00f6re \u00f6\u011frenim d\u00fczeyi hem \u00f6l\u00e7ek genelinden hem de alt alanlarda al\u0131nan puanlar ile anlaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 korurken, grip a\u015f\u0131s\u0131 yapt\u0131ranlarda yapt\u0131rmayanlara g\u00f6re fonksiyonel okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi anlaml\u0131 \u015fekilde daha y\u00fcksekti (her biri i\u00e7in <i>p<\/i>&lt;0.05). \u00c7ok de\u011fi\u015fkenli analiz sonu\u00e7lar\u0131 Tablo 3\u2019te verildi.<\/p>\n<div id=\"attachment_29385\" style=\"width: 1089px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29385\" class=\"wp-image-29385 size-full\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2.png\" alt=\"\" width=\"1079\" height=\"650\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2.png 1079w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2-390x235.png 390w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2-810x488.png 810w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Sekil1.v2-768x463.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1079px) 100vw, 1079px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29385\" class=\"wp-caption-text\"><strong>\u015eekil 1.<\/strong> Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u0130lk \u0130ki Doz COVID-19 A\u015f\u0131 Tercihlerinin Da\u011f\u0131l\u0131m\u0131<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">\u0130lk iki doz COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131 tercihlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 526 (%87.7)\u2019s\u0131 CoronaVac (Sinovac Life Sciences, Pekin, \u00c7in) ve 57 (%9.5)\u2019si Pfizer-BioNTech mRNA a\u015f\u0131s\u0131 olmu\u015ftu; 17 (%2.8)\u2019sinde ise iki dozun her bir farkl\u0131 a\u015f\u0131lard\u0131 (bir doz CoronaVac sonras\u0131 bir doz Pfizer-BioNTech mRNA a\u015f\u0131s\u0131) (\u015eekil 1).<\/p>\n<div id=\"attachment_29270\" style=\"width: 1078px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29270\" class=\"size-full wp-image-29270\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4.png\" alt=\"\" width=\"1068\" height=\"868\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4.png 1068w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4-320x260.png 320w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4-664x540.png 664w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo4-768x624.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1068px) 100vw, 1068px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29270\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 4.<\/strong> Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n Hat\u0131rlatma Dozunu Olmama Nedenleri<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">Hat\u0131rlatma dozunu olmama nedenleri sorguland\u0131\u011f\u0131nda, en s\u0131k saptanan \u00fc\u00e7 neden s\u0131ras\u0131yla; \u201ca\u015f\u0131 olmak i\u00e7in f\u0131rsat bulamama\u201d, \u201cCOVID-19 ge\u00e7irme\u201d ve \u201cek hastal\u0131k, gebelik\/emzirme, vb. nedenlerle endi\u015fe duyma\u201d olarak saptand\u0131. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n di\u011fer hat\u0131rlatma dozunu olmama nedenleri Tablo 4\u2019te verildi.<\/p>\n<div id=\"attachment_29272\" style=\"width: 1090px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-29272\" class=\"size-full wp-image-29272\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5.png\" alt=\"\" width=\"1080\" height=\"788\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5.png 1080w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5-356x260.png 356w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5-740x540.png 740w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2024\/09\/KD.C37.S3_4913_Tablo5-768x560.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 1080px) 100vw, 1080px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-29272\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 5.<\/strong> Ki\u015filerin A\u015f\u0131lara Kar\u015f\u0131 Genel Olarak Tutumlar\u0131<\/p><\/div>\n<p class=\"p3\">Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n genel olarak a\u015f\u0131lara kar\u015f\u0131 tutumu sorguland\u0131\u011f\u0131nda, 458 (%75.7)\u2019i a\u015f\u0131lar\u0131n en \u00f6nemli koruyucu sa\u011fl\u0131k hizmetlerinden biri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu; 50 (%8.3)\u2019si ise a\u015f\u0131lara g\u00fcvenmedi\u011fini ifade etti. Ki\u015filerin a\u015f\u0131lara kar\u015f\u0131 genel olarak di\u011fer tutumlar\u0131 Tablo 5\u2019te verildi.<\/p>\n<h2 class=\"p4\">\u0130RDELEME<\/h2>\n<p class=\"p2\">COVID-19 pandemisi s\u00fcreci ciddi bir halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunu olarak ya\u015fan\u0131rken m\u00fccadelede en \u00f6nemli unsurlardan birisi olan ba\u011f\u0131\u015f\u0131klama \u00f6ne \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te, T.C. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan \u00fc\u00e7 monovalan a\u015f\u0131 (Pfizer-BioNTech mRNA, CoronaVac ve Turkovac) vatanda\u015flara \u00fccretsiz olarak sa\u011flanm\u0131\u015f ve hedef n\u00fcfusun %85.70\u2019ine s\u00f6z konusu a\u015f\u0131lar iki doz uygulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130llere g\u00f6re bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda a\u015f\u0131lanma oranlar\u0131 %62.8-%89.6 aras\u0131nda de\u011fi\u015fmekte olup 28 \u015eubat 2022 tarihi itibariyle Ankara\u2019da bu oran %82.6\u2019d\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z\u0131n y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc \u00c7ankaya il\u00e7esinde a\u015f\u0131lanma oran\u0131 ise %84.4 ile T\u00fcrkiye ortalamas\u0131na benzer olup Ankara ilinin genelinden daha y\u00fcksektir (18).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 \u00a0<\/span><\/p>\n<p class=\"p3\">\u00dclkemizde COVID-19 a\u015f\u0131lama program\u0131 \u00f6ncelikli olarak ya\u015fl\u0131 n\u00fcfus (\u226565 ya\u015f) ve di\u011fer risk gruplar\u0131 i\u00e7in planlanm\u0131\u015ft\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla ya\u015fl\u0131 n\u00fcfusta doz tekrarlar\u0131 di\u011fer ya\u015f gruplar\u0131na g\u00f6re daha \u00f6nce ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131r. Zaman\u0131 geldi\u011fi halde \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc doz (hat\u0131rlatma) a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 olmayan ki\u015filer \u00fczerinde y\u00fcr\u00fct\u00fclen bu \u00e7al\u0131\u015fmada, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n ya\u015f ortalamas\u0131 51.0\u00b113.6 y\u0131l olup 40 ya\u015f\u0131n alt\u0131nda olanlar\u0131n COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyleri daha d\u00fc\u015f\u00fck bulundu. Biasio ve arkada\u015flar\u0131 (19) taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmada da 30 ya\u015f alt\u0131ndaki ki\u015filer ile 31-65 ya\u015f grubundaki ki\u015filer aras\u0131nda fonksiyonel COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan fark bulunmazken, 30 ya\u015f ve alt\u0131nda ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel beceriler alt alan\u0131ndan ald\u0131klar\u0131 puanlar\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir. Benzer \u015fekilde Durmu\u015f ve arkada\u015flar\u0131 (17) taraf\u0131ndan yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmada, Z ku\u015fa\u011f\u0131nda (2000 y\u0131l\u0131 ve sonras\u0131nda do\u011fanlar) COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Genel olarak SOY d\u00fczeyi ile ya\u015f aras\u0131ndaki ili\u015fki belirsiz olsa da ya\u015f ilerledik\u00e7e SOY d\u00fczeyinin azald\u0131\u011f\u0131 kabul edilir; bu durum zihinsel i\u015flevler, haf\u0131za performans\u0131 ve gen\u00e7lerin y\u00fcksek \u00f6\u011frenim d\u00fczeyiyle ili\u015fkilendirilebilir. Ancak a\u015f\u0131laman\u0131n ileri ya\u015flarda yap\u0131l\u0131yor olmas\u0131 durumunda ya\u015fl\u0131 bireyler a\u015f\u0131 olma karar\u0131 i\u00e7in daha fazla ara\u015ft\u0131rma yapma e\u011filimde ve hastal\u0131k y\u00f6netimi ve \u00f6nleme konusunda daha dikkatli olabilir. Buna ba\u011fl\u0131 olarak COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin de y\u00fckselmesi beklenebilir.<\/p>\n<p class=\"p3\">COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n SOY\u2019un bir bile\u015feni oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse T\u00fcrkiye\u2019de her ikisinin durumunun paralel olaca\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. \u00dclkemizde genel okuryazarl\u0131k d\u00fczeyinin ve SOY d\u00fczeyinin kad\u0131nlarda daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu g\u00f6zlemlenmesine ra\u011fmen, COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyi ile cinsiyet aras\u0131nda belirgin bir ili\u015fki ortaya konulamam\u0131\u015ft\u0131r; yap\u0131lan farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda da sonu\u00e7lar benzerdir (5,17,18). Di\u011fer yanda kad\u0131nlar\u0131n Tayland ve \u00c7in\u2019de fonksiyonel ve \u0130spanya\u2019da ele\u015ftirel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k puanlar\u0131n\u0131n y\u00fcksek oldu\u011fu, \u0130talya\u2019da ise erkeklerin fonksiyonel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin y\u00fcksek oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (19-22). Cinsiyet ile a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi aras\u0131ndaki ili\u015fki belirsiz olmakla birlikte \u00f6zellikle T\u00fcrkiye\u2019de kad\u0131nlar\u0131n okuryazarl\u0131k d\u00fczeyleri giderek artm\u0131\u015ft\u0131r (23). Her ne kadar tam olarak \u00f6rt\u00fc\u015fmese de SOY d\u00fczeyi genel okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi ile ili\u015fkilidir. Cinsiyetler aras\u0131 okuryazarl\u0131k oranlar\u0131n\u0131n benzer olmas\u0131, COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeylerinin de benzer olmas\u0131na neden olabilir.<\/p>\n<p class=\"p3\">A\u015f\u0131lar hakk\u0131ndaki bilgi edinme s\u00fcrecinde sistematik ve ele\u015ftirel d\u00fc\u015f\u00fcnme \u00f6nemlidir. Y\u00fcksek \u00f6\u011frenim d\u00fczeyi, bu y\u00f6nde bir d\u00fc\u015f\u00fcnme s\u00fcrecini garanti etmemekle birlikte genellikle ili\u015fkili olmas\u0131 beklenir (24). Gelir, <span class=\"s2\">\u00f6\u011frenim <\/span>d\u00fczeyi ve a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda pozitif bir ili\u015fki olmal\u0131d\u0131r. Ancak \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda, ilk\u00f6\u011fretim mezunlar\u0131n\u0131n ve \u00e7al\u0131\u015fmayanlar\u0131n COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin daha y\u00fcksek oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Benzer \u015fekilde, Durmu\u015f ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (15) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda da ilk\u00f6\u011fretim mezunlar\u0131n\u0131n fonksiyonel okuryazarl\u0131k alt alan\u0131ndan daha y\u00fcksek puan ald\u0131klar\u0131 ancak bu ili\u015fkinin \u00f6l\u00e7ek genelinde ve ele\u015ftirel alt alanda g\u00f6sterilemedi\u011fi belirtilmi\u015ftir (17). Biasio ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (19) \u0130talya\u2019da yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi ile a\u015f\u0131ya olan g\u00fcvenin \u00f6\u011frenim d\u00fczeyiyle pozitif \u015fekilde ili\u015fkilendirildi\u011fi bildirilmi\u015ftir. Kittipimpanon ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (21) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 da benzerdir. \u00d6te yandan, y\u00fcksek \u00f6\u011frenimli ve hatta i\u015flevsel ve ele\u015ftirel yetenekleri olan bireyler, a\u015f\u0131r\u0131 bilgi bombard\u0131man\u0131 nedeniyle yanl\u0131\u015f de\u011ferlendirmeler yapabilirler. Ayr\u0131ca, COVID-19 infodemisinde oldu\u011fu gibi, bireyler kendilerini olduk\u00e7a bilgili hissettiklerinde d\u00fc\u015f\u00fcnme becerilerini abartabilir ve yan\u0131lt\u0131c\u0131 bilgilere kar\u015f\u0131 daha savunmas\u0131z olabilirler (8). Bu durum \u00f6\u011frenim d\u00fczeyi y\u00fcksek ki\u015filerde a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin d\u00fc\u015f\u00fck olmas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilir.<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, evli olmayanlarda COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi daha d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc. Li ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (22) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada da benzer \u015fekilde evli olmayan, bo\u015fanm\u0131\u015f\/dul ki\u015filerde COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir. Correa-Rodr\u00edguez ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (20) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada ise dul (e\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015f) ki\u015filerde ele\u015ftirel\/kritik a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin daha y\u00fcksek oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>T\u00f6yer-\u015eahin ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (25) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada ise medeni durum ile COVID-19 a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyleri aras\u0131nda ili\u015fki bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7eli\u015fkili sonu\u00e7lar, a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen fakt\u00f6rlerin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve \u00e7e\u015fitlili\u011fini yans\u0131tabilir. Daha fazla ara\u015ft\u0131rma, bu ili\u015fkilerin alt\u0131nda yatan nedenleri daha iyi anlamam\u0131za yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n<p class=\"p3\">COVID-19\u2019un ciddi sonu\u00e7lar\u0131 olabildi\u011fi i\u00e7in T\u00fcrkiye\u2019de a\u015f\u0131lama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olanlar \u00f6ncelikli grup olarak ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r (18). Bu durum, kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olan bireylerin hem hastal\u0131klar\u0131n\u0131 y\u00f6netmek hem de a\u015f\u0131 olup olmama karar\u0131 i\u00e7in ara\u015ft\u0131rmaya y\u00f6nelmelerine neden olmu\u015f olabilir. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131z, bu hipotezi destekler niteliktedir; genel olarak ve ele\u015ftirel\/ileti\u015fimsel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyleri kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olanlarda daha y\u00fcksek bulundu. H\u0131rvatistan\u2019da yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olanlarda fonksiyonel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyinin daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu ve ya\u015fla birlikte bu d\u00fczeyin azald\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir (26). Duong ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (27) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, kronik sa\u011fl\u0131k sorunlar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak fiziksel k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131\u011f\u0131 olan ve olmayan bireyler aras\u0131nda a\u015f\u0131 karars\u0131zl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir fark olmad\u0131\u011f\u0131 bildirilmi\u015ftir. Khiari ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (28) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada ise kronik hastal\u0131\u011f\u0131 olanlar\u0131n COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131 olma konusunda daha istekli olduklar\u0131 g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zdaki kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %52.8\u2019i beyanlar\u0131na g\u00f6re COVID-19 ge\u00e7irmemi\u015ftir. Ge\u00e7irmeyenlerin SOY \u00f6l\u00e7e\u011finin ileti\u015fimsel\/ele\u015ftirel beceriler ve genel puanlar\u0131, ge\u00e7irenlere g\u00f6re daha y\u00fcksektir. Farkl\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda, COVID-19 ge\u00e7irenlerle ge\u00e7irmeyenler aras\u0131nda SOY ve a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeyi a\u00e7\u0131s\u0131ndan fark bulunmam\u0131\u015ft\u0131r (5,17). Gusar ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (26) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada, COVID-19 ge\u00e7irmeyenlerin a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131k d\u00fczeylerinin hastal\u0131\u011f\u0131 ge\u00e7irip ge\u00e7irmedi\u011fini bilmeyenlere g\u00f6re daha y\u00fcksek oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir. Bulca-Acar ve Ak\u0131n (29)\u2019\u0131n<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, COVID-19 \u00f6yk\u00fcs\u00fc ile a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda ili\u015fki bulunamam\u0131\u015ft\u0131r. Sa\u011fl\u0131k okuryazarl\u0131\u011f\u0131 d\u00fczeyi y\u00fcksek bireylerin koruyucu ekipmanlar\u0131 do\u011fru bir \u015fekilde kullanmas\u0131 beklenir; bunun sonucu olarak da bir solunum yolu infeksiyonu olan COVID-19\u2019da maskenin do\u011fru kullan\u0131lmas\u0131yla bu bireylerin hastal\u0131k yap\u0131c\u0131 miktarda virusla temas\u0131 \u00f6nlenir.<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, grip a\u015f\u0131s\u0131 yapt\u0131ranlarda fonksiyonel a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksekti. 2007-2017 aras\u0131 yap\u0131lan bir meta analizde, grip a\u015f\u0131s\u0131 ve el hijyeni gibi infeksiyonla ili\u015fkili davran\u0131\u015flarla SOY aras\u0131ndaki ili\u015fki incelenmi\u015ftir; s\u0131n\u0131rl\u0131 SOY puanlar\u0131, koruyucu sa\u011fl\u0131k davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n daha az benimsenmesiyle ili\u015fkilendirilmi\u015f ve SOY d\u00fczeyinin ba\u011f\u0131\u015f\u0131klama ile ili\u015fkili oldu\u011fu ve grip a\u015f\u0131s\u0131 ile de pozitif bir ili\u015fki bulundu\u011fu bildirilmi\u015ftir (30). D\u00fc\u015f\u00fck SOY d\u00fczeyine sahip bireylerin koruyucu t\u0131bbi \u00f6nerilere zay\u0131f uyum ve ba\u011fl\u0131l\u0131k g\u00f6sterdi\u011fini belirten ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fmalar da mevcuttur (31,32). Y\u00fcksek a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131, a\u015f\u0131 endi\u015felerini azaltarak a\u015f\u0131lanmaya olan iste\u011fi art\u0131rabilir. Maki ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (33) \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, d\u00fc\u015f\u00fck a\u015f\u0131 okuryazarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, artm\u0131\u015f a\u015f\u0131 riski endi\u015fesiyle ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n<p class=\"p3\">\u0130lk iki doz COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131 tercihlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 526 (%87.7)\u2019s\u0131 CoronaVac (Sinovac Life Sciences, Pekin, \u00c7in), 57 (%9.5)\u2019si Pfizer-BioNTech mRNA a\u015f\u0131s\u0131 olmu\u015ftu. Ankara\u2019n\u0131n bir di\u011fer il\u00e7esinde ilk doz COVID-19 a\u015f\u0131l\u0131lar\u0131n incelendi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmada, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %79.7\u2019sinin Pfizer-BioNTech mRNA a\u015f\u0131s\u0131, %20.3\u2019\u00fcn\u00fcn CoronaVac (Sinovac Life Sciences, Pekin, \u00c7in) a\u015f\u0131s\u0131 oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (34).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0 <\/span>A\u015f\u0131 tercihlerinin farkl\u0131 olmas\u0131n\u0131n sebebi \u00e7al\u0131\u015fmalardaki kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n sosyodemografik \u00f6zellikleri ve ki\u015fisel tercihleri olabilece\u011fi gibi a\u015f\u0131lar\u0131n uygulanmas\u0131 s\u00fcrecindeki y\u00f6netimsel ve zamansal farkl\u0131l\u0131klar olabilir. T\u00fcrkiye\u2019de d\u00f6nemsel olarak farkl\u0131 ya\u015f gruplar\u0131na farkl\u0131 a\u015f\u0131lar uygulanm\u0131\u015f, a\u015f\u0131 tercihleri bunlara g\u00f6re de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterebilmi\u015ftir (35).<\/p>\n<p class=\"p3\">\u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda hat\u0131rlatma dozunu olmama nedenleri sorguland\u0131\u011f\u0131nda, en s\u0131k saptanan \u00fc\u00e7 neden s\u0131ras\u0131yla; \u201ca\u015f\u0131 olmak i\u00e7in f\u0131rsat bulamama\u201d, \u201cCOVID-19 ge\u00e7irme\u201d ve \u201cek hastal\u0131k, gebelik\/emzirme\u201d, vb nedenlerle endi\u015fe duyma\u201d olarak saptand\u0131. A\u015f\u0131 yapt\u0131rmayan eri\u015fkinlerin a\u015f\u0131 yapt\u0131rmama nedenlerinin incelendi\u011fi di\u011fer bir \u00e7al\u0131\u015fmada, en s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan nedenler s\u0131ras\u0131yla; \u201csa\u011fl\u0131kl\u0131y\u0131m, ihtiyac\u0131m yok\u201d, \u201ca\u015f\u0131lar hakk\u0131nda bilgimin yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum\u201d olmu\u015ftur (36). Birinci doz COVID-19 a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 olan kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n 2. doz a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 yapt\u0131rmama nedenlerinin incelendi\u011fi bir \u00e7al\u0131\u015fmada, en s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015f\u0131lan nedenler s\u0131ras\u0131yla; \u201czaman\u0131m\/f\u0131rsat\u0131m olmad\u0131\u201d, \u201crandevu alamad\u0131m\u201d ve \u201cilk doz a\u015f\u0131da COVID-19 benzeri etkiler ya\u015fad\u0131m, korkuyorum\u201d olmu\u015ftur (34). Uzuner ve arkada\u015flar\u0131 (37) ile Bal ve arkada\u015flar\u0131n\u0131n (38) yapt\u0131klar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarda, a\u015f\u0131 yapt\u0131rmama nedenleri en s\u0131k olarak s\u0131ras\u0131yla; \u201ckonu hakk\u0131nda bilgilendirilmeme\u201d ve \u201ca\u015f\u0131lar hakk\u0131nda bilgisi olmama\u201d \u015feklindedir. \u00c7al\u0131\u015fmam\u0131zda, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %75.7\u2019si a\u015f\u0131lar\u0131n en \u00f6nemli koruyucu sa\u011fl\u0131k hizmetleri oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken, %8.3\u2019\u00fc a\u015f\u0131lara g\u00fcvenmedi\u011fini belirtti. A\u015f\u0131lara kar\u015f\u0131 farkl\u0131 gerek\u00e7elerle olan kar\u015f\u0131tl\u0131k veya karars\u0131zl\u0131k, COVID-19 dahil bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131nda \u00f6nemli engellerden biridir (39,40). A\u015f\u0131lar\u0131n kan\u0131tlanan faydalar\u0131na ra\u011fmen ki\u015filer hatta bazen sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 dahi a\u015f\u0131lar\u0131n g\u00fcvenli\u011finden veya etkinli\u011finden \u015f\u00fcphelenmekte ve a\u015f\u0131lamaya y\u00f6nelik olumsuz tav\u0131r sergilemektedir (6,9).<\/p>\n<p class=\"p3\">Sonu\u00e7 olarak; ki\u015filerin sa\u011fl\u0131kla ilgili as\u0131ls\u0131z ve yan\u0131lt\u0131c\u0131 haberleri ay\u0131rt edebilmelerinde ve kendilerinden beklenen sa\u011fl\u0131k tutum ve davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 g\u00f6stermelerinde SOY \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r. Bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klara kar\u015f\u0131 a\u015f\u0131lanman\u0131n te\u015fvik edilmesinde, toplumda sa\u011fl\u0131k okuryazarl\u0131k d\u00fczeyinin y\u00fckseltilerek do\u011fru olmayan haberlerin anla\u015f\u0131labilmesinin sa\u011flanmas\u0131 esast\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u0130R\u0130\u015e D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6), 11 Mart 2020 tarihinde koronavirus hastal\u0131\u011f\u0131 2019 (COVID-19) i\u00e7in pandemi ilan etmi\u015ftir; 03 Mart 2024 tarihi itibari ile 774 834 251 do\u011frulanm\u0131\u015f ve 7 037 007 \u00f6l\u00fcm olgusu bildirilmi\u015ftir (1). G\u00fcn\u00fcm\u00fczde salg\u0131n\u0131n be\u015finci y\u0131l\u0131na girilmesine ra\u011fmen, COVID-19 infeksiyonu beklentilerin aksine mevsimsel \u00f6zellik kazanmam\u0131\u015f y\u0131lda 2-3 kez dalgalanmalar ile seyretmi\u015ftir. Amerika [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":29378,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5129],"tags":[4851,5954,5758,5174,5953],"class_list":["post-29132","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ozgun-arastirma","tag-asi","tag-asi-okuryazarligi","tag-asilama","tag-covid-19","tag-saglik-okuryazarligi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29132","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=29132"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29132\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":29486,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/29132\/revisions\/29486"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/29378"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=29132"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=29132"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=29132"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}