{"id":23799,"date":"2021-12-27T12:15:26","date_gmt":"2021-12-27T09:15:26","guid":{"rendered":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/?p=23799"},"modified":"2021-12-27T21:24:50","modified_gmt":"2021-12-27T18:24:50","slug":"covid-19-risk-faktorleri-ve-skorlama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/2021\/12\/27\/covid-19-risk-faktorleri-ve-skorlama\/","title":{"rendered":"COVID-19: Hastal\u0131\u011f\u0131 Art\u0131ran Risk Fakt\u00f6rleri ve Skorlama"},"content":{"rendered":"

G\u0130R\u0130\u015e<\/h2>\n

D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan 11 Mart 2020 tarihinde pandemi olarak ilan edilen \u201cSevere Acute Respiratory Syndrome Coronavirus-2\u201d <\/i>(SARS-CoV-2) etkenli koronavirus ili\u015fkili hastal\u0131k-19 (COVID-19), t\u00fcm d\u00fcnyada 235 milyondan fazla insan\u0131 infekte etmi\u015f 4.8 milyondan fazla hastan\u0131n da ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmesine neden olmu\u015ftur (1). Morbidite ve mortalitesi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde viral pn\u00f6moniye ba\u011fl\u0131 akut solunum yetmezli\u011fi sendromu (ARDS)\u2019ndan kaynaklanan COVID-19, asemptomatik seyredebilece\u011fi gibi hafif \u00fcst solunum yolu infeksiyonundan ciddi pn\u00f6moni, \u00e7oklu organ yetmezli\u011fi ve tromboembolik komplikasyonlara kadar de\u011fi\u015fen farkl\u0131 klinik tablolara neden olabilmektedir (2, 3).<\/p>\n

Hastal\u0131\u011f\u0131n durumuna g\u00f6re klinik s\u0131n\u0131fland\u0131rma; hafif, orta, \u015fiddetli ve kritik seyirli olarak yap\u0131lmaktad\u0131r. Hafif olgularda semptomlar \u0131l\u0131ml\u0131 olup g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemede bulgu saptanmaz. Orta seyirli olgularda ate\u015f ve solunum yolu infeksiyonu semptomlar\u0131; g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemelerde de pn\u00f6moni bulgusu g\u00f6zlenebilir. \u00d6ks\u00fcr\u00fck ve nefes darl\u0131\u011f\u0131 yak\u0131nmas\u0131 olan, solunum say\u0131s\u0131 24-30\/dk aras\u0131nda, oda havas\u0131nda SpO2<\/sub><%94 ve oksijen deste\u011fi gerektiren hastalar \u201ca\u011f\u0131r seyirli\u201d; solunum say\u0131s\u0131>30\/dk, oda havas\u0131nda SpO2<\/sub><%90 ve mekanik ventilasyon ya da ekstrakorporal membran oksijenizasyonu\u00a0(ECMO) ihtiyac\u0131 olan, sepsis tablosunda, organ yetmezli\u011fi geli\u015fmi\u015f olan hastalar ise \u201ckritik seyirli\u201d olarak kabul edilmektedir (4). COVID-19 tan\u0131s\u0131yla izlenen hastalar\u0131n yakla\u015f\u0131k %14\u2019\u00fc hastal\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131r tabloda, %5\u2019i de kritik tabloda ge\u00e7irmektedir. Hastalar\u0131n %10 kadar\u0131n\u0131n hastaneye yat\u0131\u015f\u0131 gerekmekte ve hastaneye yatanlar\u0131n %10\u2019u da yo\u011fun bak\u0131m \u00fcnitesi (YB\u00dc)\u2019nde takip edilmektedir (4).<\/p>\n

Genel olarak de\u011ferlendirildi\u011finde COVID-19\u2019a ba\u011fl\u0131 mortalite %2 civar\u0131nda olmakla birlikte, \u00f6zellikle riskli ve hastanede yat\u0131\u015f gerektiren a\u011f\u0131r seyirli hastalarda bu oran %40\u2019lara, YB\u00dc\u2019de mekanik ventilasyona ba\u011fl\u0131 izlenen kritik hasta grubunda da %80\u2019lere kadar \u00e7\u0131kabilmektedir (5, 6).<\/p>\n

COVID-19\u2019A YAKALANMA R\u0130SK\u0130N\u0130 ARTIRAN FAKT\u00d6RLER<\/h2>\n

SARS-CoV-2 pandemisi ile ilgili ara\u015ft\u0131rmalar artt\u0131k\u00e7a hastal\u0131\u011fa yakalanma yollar\u0131, hastal\u0131k geli\u015fimini tetikleyen durumlar ve hastal\u0131\u011f\u0131 \u015fiddetlendiren fakt\u00f6rler hakk\u0131nda bilgiler de artmaktad\u0131r. COVID-19\u2019a yakalanmada ve hastal\u0131k geli\u015fiminde etkili fakt\u00f6rler irdelendi\u011finde a\u015fa\u011f\u0131daki gruplama yap\u0131labilir (7);<\/p>\n

    \n
  1. Virusa ait \u00f6zellikler; viral evrim, yeni varyantlar ve virus y\u00fck\u00fc,<\/li>\n
  2. Virusun bula\u015fabilirli\u011fi; bula\u015fma yollar\u0131, bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k,<\/li>\n
  3. Konak \u00f6zellikleri; ya\u015f, cinsiyet, kona\u011f\u0131n imm\u00fcn durumu, genetik altyap\u0131s\u0131, v\u00fccut kitle indeksi (VK\u0130),<\/li>\n
  4. Komorbid durumlar; e\u015flik eden kronik hastal\u0131k varl\u0131\u011f\u0131 (hipertansiyon, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k, diyabet, kronik akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, b\u00f6brek hastal\u0131klar\u0131, malignite, vb.),<\/li>\n
  5. \u00c7evresel etmenler; kalabal\u0131k ortam, d\u00fc\u015f\u00fck e\u011fitim seviyesi, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fan\u0131 olma, yetersiz havalanma, t\u00fct\u00fcn ve \u00fcr\u00fcnleri kullan\u0131m\u0131.<\/li>\n<\/ol>\n

    SARS-CoV-2 ile infekte hastalar\u0131n %80\u2019inin durumu asemptomatik seyretmektedir.\u00a0 <\/span>Ancak asemptomatik bireyler de hastal\u0131\u011f\u0131 bula\u015ft\u0131rmaktad\u0131r. Semptomlar olmadan da virus sa\u00e7\u0131l\u0131m\u0131 olabilir ve bu durum bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131kta \u00f6nemli rol oynamaktad\u0131r (8).<\/p>\n

    Bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k ve infeksiyon geli\u015fiminde viral y\u00fck\u00fcn \u00f6neminin ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, COVID-19 tan\u0131l\u0131 282 hasta ve temasl\u0131lar\u0131 izlenmi\u015f, PCR ile viral y\u00fckleri belirlenmi\u015ftir. \u0130nfeksiyonun yay\u0131lmas\u0131nda ev i\u00e7i bula\u015fman\u0131n \u00f6nemli (%51) oldu\u011fu ve viral y\u00fck\u00fcn artmas\u0131yla hem hastal\u0131\u011f\u0131n semptomatik oldu\u011fu hem de ink\u00fcbasyon d\u00f6neminin k\u0131sald\u0131\u011f\u0131 (viral y\u00fck log > 10 \u00e7ok anlaml\u0131) saptanm\u0131\u015ft\u0131r (9).<\/i><\/p>\n

    SARS-CoV-2 pandemisi ilerledik\u00e7e yeni varyantlar ortaya \u00e7\u0131kmaya devam etmektedir.\u00a0Varyantlar\u0131n COVID-19 epidemiyolojisindeki etkisi incelendi\u011finde, bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131kta ve virulansta art\u0131\u015f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra klinik hastal\u0131k seyrinde de de\u011fi\u015fikliklere neden oldu\u011fu g\u00f6zlenmi\u015ftir. D\u00fcnyada son d\u00f6nemde bask\u0131n hale gelen Delta (SARS-CoV-2 B.1.617.2) varyant\u0131, \u00f6nceki varyantlardan daha bula\u015f\u0131c\u0131d\u0131r. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc taraf\u0131ndan \u201cendi\u015fe verici varyant\u201d olarak tan\u0131mlanan Delta varyant\u0131n\u0131n bula\u015fma h\u0131z\u0131 orijinal virusa g\u00f6re yakla\u015f\u0131k iki kat fazlad\u0131r. \u0130lk varyantla infekte birey, \u00f6ncesinde ortalama 2-2.5 ki\u015fiyi infekte ederken, yeni varyant yakla\u015f\u0131k 5 ki\u015fiyi infekte edebilmektedir (10).<\/p>\n

    COVID-19 salg\u0131n\u0131nda infeksiyon geli\u015fimi ve olgu fatalite h\u0131zlar\u0131n\u0131 art\u0131ran risk fakt\u00f6rleri aras\u0131nda kronik hastal\u0131klar, t\u00fcm d\u00fcnyada \u00f6l\u00fcm nedenlerinin ba\u015f\u0131nda gelmektedir (11). Hastal\u0131\u011fa yakalanma risk fakt\u00f6rleri incelendi\u011finde; ileri ya\u015f, \u00f6zellikle e\u015flik eden hipertansiyon (HT), kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k (KVH), diabetes mellitus (DM), kronik akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, ba\u015fta hematolojik olmak \u00fczere maligniteler, imm\u00fcnos\u00fcpresif tedavi veya hastal\u0131k, organ nakli, kronik b\u00f6brek yetmezli\u011fi, obezite ve sigara kullan\u0131m\u0131 \u00f6ne \u00e7\u0131kmaktad\u0131r (2). Pandeminin ba\u015flang\u0131c\u0131nda \u00c7in\u2019den bildirilen ilk olgu serilerinde hem a\u011f\u0131r hastal\u0131k hem de mortalite geli\u015fimi erkek cinsiyet ve 60 ya\u015f \u00fcst\u00fcndeki hastalarda daha y\u00fcksek bildirilmi\u015f olup ilerleyen d\u00f6nemlerde de bu bilgi do\u011frulu\u011funu korumu\u015ftur (5).\u00a0 \u00a0<\/span><\/p>\n

    Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar ve ger\u00e7ek ya\u015fam verileri artt\u0131k\u00e7a kronik hastal\u0131klar ile COVID-19 aras\u0131ndaki ili\u015fki daha da netle\u015fmi\u015ftir. COVID-19 hastas\u0131 1139 ki\u015fi ile 11 390 sa\u011fl\u0131kl\u0131 bireyin olu\u015fturdu\u011fu pop\u00fclasyonun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, olgularda kontrol grubuna k\u0131yasla daha y\u00fcksek oranda altta yatan KVH (RR:1.98) ve KVH i\u00e7in risk fakt\u00f6r\u00fc oldu\u011fu (RR:1.46) ayr\u0131ca yine olgularda HT (RR: 1.27), kronik obst\u00fcriktif akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 (KOAH) (RR: 1.35), DM (RR: 1.5), kalp yetmezli\u011fi (KY) (RR: 2.18) gibi komorbid hastal\u0131klar\u0131n kontrol grubuna g\u00f6re daha s\u0131k bulundu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir (12). Yine \u0130talya\u2019da COVID-19 nedeniyle \u00f6len 355 hastadan olu\u015fan bir alt grup \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda \u00f6nceden var olan komorbidite say\u0131s\u0131 ortalama 2.7 olup yaln\u0131zca \u00fc\u00e7 (%0.3) hastada altta yatan komorbidite saptanmam\u0131\u015ft\u0131r (13).
    \n<\/span><\/p>\n

    \u0130leri Ya\u015f<\/h3>\n

    Ya\u015flanma ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminde de\u011fi\u015fikliklere neden olmaktad\u0131r. \u00d6zellikle ileri ya\u015flarda ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminde meydana gelen de\u011fi\u015fikliklerle patojen tan\u0131ma, uyar\u0131 sinyali olu\u015fturma ve temizleme fonksiyonlar\u0131nda bozulma olmaktad\u0131r. \u0130ki \u00f6zg\u00fcl durumdan ilki \u201cimmunosenescence\u201d olarak ifade edilen ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k ya\u015flanmas\u0131, di\u011feri de \u201cinflammaging\u201d denilen ya\u015fa ba\u011fl\u0131 inflamasyonda art\u0131\u015f ve dolay\u0131s\u0131yla etkisiz uyar\u0131lmad\u0131r. Uyar\u0131lma etkisiz olunca inflamasyona etkin ve etkili yan\u0131t olu\u015famamaktad\u0131r (14).<\/span><\/p>\n

    COVID-19\u2019da hedef organ olan akci\u011fer ya\u015flanmadan olumsuz etkilenmektedir. Ya\u015flanmayla, kazan\u0131lm\u0131\u015f imm\u00fcn sistem aktivasyonu gecikir. Bu alanda SARS-CoV-2 virusu d\u0131\u015f\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarda; ya\u015fl\u0131 akci\u011ferde virusun daha \u00e7ok replike olabildi\u011fi, daha fazla proinflamatuar yan\u0131t \u00fcretildi\u011fi ve \u00f6l\u00fcm riskinin artt\u0131\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r (15).<\/p>\n

    \u00c7in Hastal\u0131k Kontrol ve \u00d6nleme Merkezi (Chinese Center for Disease Control and Prevention – CCDC)\u2019nin verilerinde, 72 314 olguda genel olgu fatalite h\u0131z\u0131n\u0131n %2.3 oldu\u011fu, ancak bu h\u0131z\u0131n 70-79 ya\u015f aral\u0131\u011f\u0131nda %8, 80 ya\u015f \u00fcst\u00fcnde ise %14.5\u2019e kadar y\u00fckseldi\u011fi belirtilmi\u015ftir (16). Ya\u015flanma, bu alanda gerek hastalanma gerekse hastal\u0131\u011f\u0131n \u015fiddetli seyretmesinde \u00f6nemli risk olu\u015fturmaktad\u0131r.<\/p>\n

    Cinsiyet<\/h3>\n

    Hastal\u0131k toplum k\u00f6kenli olup erkekler \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131 nedeniyle ev d\u0131\u015f\u0131nda ve kalabal\u0131k ortamlarda daha fazla bulunur. Ayr\u0131ca erkekler ve kad\u0131nlar aras\u0131nda davran\u0131\u015f farkl\u0131l\u0131klar\u0131 hastal\u0131\u011fa yakalanmada \u00f6nemlidir. Yap\u0131lan g\u00f6zlemler, kad\u0131nlar\u0131n \u00f6zellikle sa\u011fl\u0131k tavsiyelerine daha uyumlu ya\u015famas\u0131, sosyal mesafe ve hijyene daha fazla dikkat etmesi sonucu erkeklere g\u00f6re daha az hastaland\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r (<\/b>8).<\/span><\/p>\n

    Bireylerdeki SARS-CoV-2\u2019ye duyarl\u0131l\u0131k konusunda yap\u0131lan genomik \u00e7al\u0131\u015fmalarda, \u201ca disintegrin and metalloproteaz 17 (ADAM17)\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan transmembran proteinler incelenmi\u015ftir. S\u00f6z konusu proteinlerin, SARS-CoV-2\u2019nin h\u00fccre y\u00fczeyine tutunmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan anjiyotensin d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc enzim 2\u00a0(ACE2) gibi y\u00fczey proteinlerinin h\u00fccreden ayr\u0131lmas\u0131nda\/d\u00f6k\u00fclmesinde rol oynad\u0131klar\u0131 saptanm\u0131\u015ft\u0131r. Kad\u0131nlarda erkeklere g\u00f6re \u00e7ok y\u00fcksek olan estradiol, ADAM17 sal\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 ve aktivasyonunu art\u0131r\u0131r. Akci\u011ferde ve karaci\u011ferde daha fazla eksprese edilen ADAM17 \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcr ve ACE2 miktar\u0131n\u0131 art\u0131rarak SARS-CoV-2\u2019nin h\u00fccrelere giri\u015fini engeller. B\u00f6ylece h\u00fccre y\u00fczeyine ba\u011flanamayan virusun, infeksiyona neden olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 da kad\u0131nlarda daha d\u00fc\u015f\u00fck olmaktad\u0131r (17).<\/span><\/p>\n

    COVID-19 infeksiyonu geli\u015fme riskinin ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir meta-analizde, 11 550 ba\u015fl\u0131k taranm\u0131\u015f ve 59\u2019u ara\u015ft\u0131rmaya dahil edilmi\u015ftir. Burada incelenen toplam 36 470 hasta verisine g\u00f6re; infeksiyon geli\u015fme riski (RR: 1.08), \u015fiddetli COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131 riski (RR: 1.18), yo\u011fun bak\u0131m ihtiyac\u0131 riski (RR: 1.38) ve y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm riski (RR: 1.50) erkeklerde kad\u0131nlardan y\u00fcksek bulunmu\u015ftur. Ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmada 70 ya\u015f ve \u00fczeri hastalar\u0131n daha y\u00fcksek infeksiyon riskine sahip (RR: 1.65, %95 GA) oldu\u011fu da belirlenmi\u015ftir (18).<\/p>\n

    Diabetes Mellitus<\/h3>\n

    Diyabetik hastalarda, y\u00fcksek kan \u015fekerine ba\u011fl\u0131 sitokinlerin glikozilasyonu, yard\u0131mc\u0131 T h\u00fccreleri 1 (Th-l) ba\u011f\u0131ml\u0131 sitokinlerin <\/b>i\u015flevini bozar. Hiperglisemide; oksidatif stres, pulmoner mikroanjiyopatik hasar ve pulmoner inflamasyon (t\u00fcberk\u00fcloza benzer \u015fekilde) COVID-19\u2019a yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131 art\u0131rmaktad\u0131r (18).<\/p>\n

    COVID-19\u2019a en s\u0131k e\u015flik eden, hastal\u0131\u011f\u0131n seyri ve mortalitesini etkileyen kronik hastal\u0131klardan biri tip 2 DM\u2019dir. Diyabet prevalans\u0131n\u0131n %10.9 oldu\u011fu \u00c7in\u2019de, CCDC taraf\u0131ndan 2982 COVID-19 hastas\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada hastalar\u0131n %5\u2019inde DM saptanm\u0131\u015ft\u0131r (19). SARS-CoV-2 infeksiyonu ve kronik komorbid hastal\u0131klar\u0131n ili\u015fkisinin incelendi\u011fi 34 makaleyi kapsayan bir meta-analizde ise diyabetik hastalar\u0131n diyabetik olmayanlara g\u00f6re \u015fiddetli hastal\u0131k ge\u00e7irme risklerinin 2.6 kat fazla oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir (20).<\/p>\n

    SARS-CoV-2 ile infekte olan diyabetik hastalar, \u00f6zellikle de e\u015flik eden di\u011fer komorbiditelerin varl\u0131\u011f\u0131nda ve ileri ya\u015fta olmalar\u0131 durumunda hastaneye yat\u0131r\u0131larak yak\u0131n takip edilmelidir.<\/p>\n

    Obezite<\/h3>\n

    V\u00fccut kitle indeksi (VK\u0130)\u2019nin artmas\u0131yla (\u00f6zellikle VK\u0130>25 kg\/m\u00b2); anti-inflamatuar Th-2 ile d\u00fczenleyici T-h\u00fccreler bask\u0131lan\u0131r, proinflamatuar Th-1 ve Th-17 artar ve meydana gelen kronik inflamasyonla birlikte obez hastalarda infeksiyona yakalanma riski artar (20). COVID-19 geli\u015fmesinde en y\u00fcksek risk fakt\u00f6r\u00fc olarak g\u00f6sterilen obezitede, VK\u0130 \u226525kg\/m\u00b2 olan hastalarda infekte olma riski yedi kata kadar (RR: 6.98) artmaktad\u0131r (21).<\/span><\/p>\n

    Hipertansiyon<\/h3>\n

    Hipertansiyon, COVID-19 ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalarda en s\u0131k e\u015flik eden komorbiditedir (22). Amerika Birle\u015fik Devletleri (ABD)\u2019nden yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada, COVID-19 nedeniyle hastaneye yat\u0131r\u0131lan 1482 hastan\u0131n %89.3\u2019\u00fcnde en az bir kronik hastal\u0131k saptanm\u0131\u015f olup bunlar aras\u0131nda HT %49.7 s\u0131kl\u0131k ile ilk s\u0131rada yer alm\u0131\u015ft\u0131r (23).<\/p>\n

    COVID-19 hastalar\u0131nda, ARDS ve \u00f6l\u00fcm risk fakt\u00f6rlerinin incelendi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmada, ARDS geli\u015fen hastalar\u0131n %27.4\u2019\u00fcnde HT saptan\u0131rken, geli\u015fmeyenlerde bu oran %13.7 olarak tespit edilmi\u015ftir. \u0130ki grup aras\u0131nda istatistiksel olarak anlaml\u0131 fark elde edilmemi\u015fse de HT varl\u0131\u011f\u0131 sadece hastalanmada de\u011fil, hastal\u0131\u011f\u0131n \u015fiddetinin artmas\u0131nda da \u00f6nemli risk fakt\u00f6r\u00fc olarak vurgulanmaktad\u0131r (24).<\/p>\n

    COVID-19 nedeniyle hastaneye yat\u0131r\u0131lan 5700 hastan\u0131n irdelendi\u011fi bir \u00e7al\u0131\u015fmada, hastalar\u0131n %89.3\u2019\u00fcnde en az bir kronik hastal\u0131k varl\u0131\u011f\u0131 tespit edilmi\u015f olup bunlardan ilk 3 s\u0131ray\u0131 HT, obezite ve DM almaktad\u0131r. Hastalar\u0131n ya\u015f ortalamas\u0131n\u0131n 63 oldu\u011fu da vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7al\u0131\u015fmada hastalar\u0131n %14.2\u2019si YB\u00dc\u2019de izlenmi\u015f ve bunlar\u0131n %21\u2019i hayat\u0131n\u0131 kaybetmi\u015ftir (25).<\/span><\/p>\n

    Kardiyovask\u00fcler Sistem Hastal\u0131klar\u0131<\/h3>\n

    COVID-19 hastalar\u0131nda, e\u015flik eden komorbiditeler i\u00e7erisinde KVH\u2019nin s\u0131kl\u0131\u011f\u0131, DM ve HT\u2019ye g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck olmakla birlikte infeksiyonun seyri ve mortalitesinde belirleyici oldu\u011fu sistematik bir meta-analizde g\u00f6sterilmi\u015ftir (21).\u00a0 <\/span>Benzer olarak, 1527 SARS-CoV-2 ile infekte hastan\u0131n dahil edildi\u011fi bir meta-analizde yo\u011fun bak\u0131m ihtiyac\u0131 olanlarda KVH s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n yo\u011fun bak\u0131m izlemi gerektirmeyenlere g\u00f6re daha y\u00fcksek oldu\u011fu (RR:3.30) saptanm\u0131\u015ft\u0131r (26).<\/p>\n

    Malignite<\/h3>\n

    COVID-19\u2019a yakalanma risk fakt\u00f6rleri aras\u0131nda ba\u015fta hematolojik olmak \u00fczere maligniteler, imm\u00fcnos\u00fcpresif tedavi veya hastal\u0131k varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nemli yer tutmaktad\u0131r. Malignite hastalar\u0131n\u0131n tedavi amac\u0131yla sa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131na gitmek zorunda olmalar\u0131, ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistem bask\u0131lanmas\u0131na ba\u011fl\u0131 infekte olma risklerini art\u0131r\u0131r. COVID-19\u2019a yakaland\u0131ktan sonra hem as\u0131l hastal\u0131klar\u0131n\u0131n ilerlemesi hem de kemoterapi ve\/veya radyoterapilere ara verilmek zorunda kal\u0131nmas\u0131 gibi durumlara ba\u011fl\u0131 olarak hastalarda \u015fiddetli COVID-19 geli\u015fme riskinin y\u00fcksek oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir (27).<\/p>\n

    Toplam 218 COVID-19 maligniteli hastan\u0131n dahil edildi\u011fi \u00e7al\u0131\u015fmada, hastalar\u0131n %28\u2019i eksitus olmu\u015ftur; olgu fatalite h\u0131z\u0131 %37 olup bunlardan %37\u2019si hematolojik malignite, %25\u2019i de solid t\u00fcm\u00f6rl\u00fc hastad\u0131r. Olgu fatalite h\u0131z\u0131n\u0131 art\u0131ran en \u00f6nemli durumlar ileri ya\u015f, \u00e7oklu komorbiditeler ve hastalar\u0131n YB\u00dc deste\u011fine ihtiya\u00e7 duymas\u0131 olarak belirtilmi\u015ftir (28).<\/p>\n

    Kronik B\u00f6brek Hastal\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n

    Son d\u00f6nem b\u00f6brek yetmezli\u011fi olan hastalarda infeksiyon geli\u015fme riski ve infeksiyona ba\u011fl\u0131 \u00f6l\u00fcm riski y\u00fcksek saptanm\u0131\u015f; artan infeksiyon riskinin d\u00fczensiz bir ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi ile ilgili olabilece\u011fi belirtilmi\u015ftir (29). Ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rmada COVID-19 hastalar\u0131nda b\u00f6brek yetmezli\u011fi olanlarda \u00f6l\u00fcm oran\u0131 %31.7 iken olmayanlarda %25.4 oldu\u011fu, komorbid durumlarla daha da y\u00fckseldi\u011fi saptanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

    Kronik Obstr\u00fcktif Akci\u011fer Hastal\u0131\u011f\u0131<\/h3>\n

    Kronik obstr\u00fcktif akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 (KOAH) araya giren di\u011fer viral solunum yolu infeksiyonlar\u0131yla alevlenmekteyse de SARS-CoV-2 ile hastane ba\u015fvuru s\u0131kl\u0131\u011f\u0131nda art\u0131\u015fa rastlanmam\u0131\u015ft\u0131r (30). Pandeminin ilk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 \u00c7in\u2019de, COVID-19 hasta klinik \u00f6zelliklerinin irdelendi\u011fi sistematik bir derlemede, kronik akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 oran\u0131 %0.0-17.0 (medyan %2) aras\u0131nda saptanm\u0131\u015ft\u0131r (30).<\/p>\n

    \u0130talya\u2019da yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re, SARS-CoV-2 infeksiyonu tan\u0131s\u0131yla hayat\u0131n\u0131 kaybedenlerin ortalama ya\u015f\u0131 80 iken, yo\u011fun bak\u0131m deste\u011fi gerekenlerde ortalama ya\u015f 67 olarak bulunmu\u015ftur. Bu durum, Avrupa\u2019da en fazla ya\u015fl\u0131 pop\u00fclasyona sahip olan \u00fclkedeki ya\u015fl\u0131 pop\u00fclasyonda sigara i\u00e7enlerin say\u0131sal fazlal\u0131\u011f\u0131 ve KOAH veya iskemik kalp hastal\u0131\u011f\u0131na sahip hastalar\u0131n y\u00fcksek oranda olmas\u0131yla ili\u015fkilendirilmi\u015ftir (31). Dolay\u0131s\u0131yla COVID-19 i\u00e7in KOAH do\u011frudan bir risk fakt\u00f6r\u00fc olmasa da e\u015flik eden di\u011fer komorbid durumlar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 infekte olma riskini art\u0131rabilmektedir.<\/p>\n

    Gebelik<\/h3>\n

    Gebelerde, COVID-19\u2019a yakalanma riski veya hastal\u0131\u011f\u0131n klinik seyri ve pn\u00f6moni geli\u015fimi gebe olmayan kad\u0131nlardakine benzer bulunmu\u015ftur (32). <\/span>Gebelik d\u00f6nemi sadece COVID-19 i\u00e7in de\u011fil di\u011fer infeksiyonlar ve salg\u0131n hastal\u0131klar a\u00e7\u0131s\u0131ndan da riskli bir d\u00f6nemdir. Hem annenin hem de bebe\u011fin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00fcvenli ortam\u0131n sa\u011flanmas\u0131 \u00f6nemli ve gereklidir (33).<\/p>\n

    HASTALI\u011eIN \u015e\u0130DDETLENME R\u0130SK\u0130N\u0130 ARTIRAN FAKT\u00d6RLER<\/h2>\n

    COVID-19 patogenezinin yeterince a\u00e7\u0131klanamam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra hastal\u0131\u011f\u0131n seyri ve komplikasyonlar\u0131 konusunda da yeterli bilgi birikiminin olmamas\u0131, \u00f6zellikle pandeminin ba\u015flang\u0131c\u0131nda hastalar\u0131n izlemi konusunda s\u0131k\u0131nt\u0131lara yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6zellikle a\u011f\u0131r seyir olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 olup hastanede ya da YB\u00dc\u2019de izlenmesi gereken hastalar\u0131n do\u011fru tespiti, hasta y\u00fck\u00fcn\u00fcn artt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde \u00f6ne \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131n ba\u015f\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131r. A\u011f\u0131r seyir ve yo\u011fun bak\u0131m izlemi i\u00e7in belirleyici olacak risk fakt\u00f6rlerinin tan\u0131mlanmas\u0131, COVID-19 hastalar\u0131n\u0131n ve pandeminin do\u011fru y\u00f6netiminde \u00e7ok \u00f6nemlidir. Artan hasta y\u00fck\u00fc kar\u015f\u0131s\u0131nda zora giren sa\u011fl\u0131k hizmetinin en efektif \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in de riskli hastalar\u0131n net \u015fekilde ay\u0131rt edilmesi gereklidir. Aradan ge\u00e7en neredeyse iki y\u0131la yak\u0131n s\u00fcrede riskli hastalar\u0131 belirlemekte kullan\u0131lacak bir\u00e7ok parametre de tan\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. Hastaneye ba\u015fvuru an\u0131ndaki semptomlardan en \u00e7ok dispne ve ate\u015f y\u00fcksekli\u011fi a\u011f\u0131r seyirle ili\u015fkilendirilmektedir (34, 35).<\/p>\n

    Hastal\u0131\u011f\u0131n a\u011f\u0131r seyri i\u00e7in tan\u0131mlanm\u0131\u015f risk fakt\u00f6rleri ya\u015f, cinsiyet, e\u015flik eden komorbiditeler ve klinik seyir s\u0131ras\u0131nda prognozla ili\u015fkilendirilmi\u015f laboratuvar parametreleri olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Erkek hastalarda; ileri ya\u015f\u0131n yan\u0131 s\u0131ra (>60), hipertansiyon, diyabet, obezite, kronik renal yetmezlik, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131klar, kronik obstr\u00fcktif akci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, imm\u00fcn yetmezlik varl\u0131\u011f\u0131 gibi e\u015flik eden en az bir komorbid hastal\u0131k, COVID-19\u2019un a\u011f\u0131r ge\u00e7irilme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rmaktad\u0131r (2, 36). Kesinli\u011fi tam olarak kan\u0131tlanmam\u0131\u015f olmakla birlikte A kan grubuna sahip hastalarda, hastal\u0131\u011f\u0131n daha a\u011f\u0131r ge\u00e7irilebilece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde bilgiler de mevcuttur (37). <\/span><\/p>\n

    Obezite, a\u011f\u0131r COVID-19 geli\u015fimi i\u00e7in \u00f6nemli bir risk fakt\u00f6r\u00fc olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r. Obez hastalarda mortalitenin 1.2 kat daha fazla olabilece\u011fi bildirilmi\u015ftir. Yine sedanter ya\u015fam\u0131n obezite gibi \u00f6nemli bir risk fakt\u00f6r\u00fc oldu\u011fu, hastal\u0131k \u00f6ncesinde d\u00fczenli ve tempolu y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f yapan hastalarda a\u011f\u0131r hastal\u0131\u011f\u0131n daha az s\u0131kl\u0131kta oldu\u011fu da bildirilmektedir (37).<\/span><\/p>\n

    Hastal\u0131kta olumsuz sonu\u00e7lar\u0131 belirleyen ve klinik gidi\u015fin a\u011f\u0131rla\u015fabilece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde \u00f6ng\u00f6r\u00fcde bulunulmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan laboratuvar parametreleri; lenfosit say\u0131s\u0131nda azalma (\u00f6zellikle CD4 pozitif T lenfositlerde) ve serum IL-6, ferritin, laktik dehidrogenaz ve C-reaktif protein (CRP) d\u00fczeylerinde art\u0131\u015f olarak tan\u0131mlanmaktad\u0131r (30, 38). Tam kan incelemesinde; l\u00f6kosit say\u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131, n\u00f6trofil (PNL) art\u0131\u015f\u0131 ve lenfosit (L) azalmas\u0131 ile birlikte NLR\/L oran\u0131 (n\u00f6trofilin lenfosite oran\u0131:NLR) >3.2 olarak g\u00f6zlenen hastalar\u0131n a\u011f\u0131r COVID-19 ge\u00e7irme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fcksek oldu\u011fu bildirilmi\u015ftir (38). Literat\u00fcrde bu oran mortalite ile ili\u015fkili bulunmu\u015f olup 38 \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n de\u011ferlendirildi\u011fi bir meta-analizde NLR y\u00fcksek olan hastalar\u0131n normal olanlara g\u00f6re 2.7 kat daha fazla mortalite riski ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 bildirilmektedir (39).<\/p>\n

    Bir\u00e7ok farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmada farkl\u0131 e\u015fik de\u011ferler bildirilmekle birlikte; genel olarak ferritinin >500mcg\/L veya normal de\u011ferinden iki kat\u0131ndan daha y\u00fcksek, IL-6\u2019n\u0131n >7pg\/ml ve CRP\u2019nin >100mg\/dl olmas\u0131, a\u011f\u0131r seyir ve mortalite ile ili\u015fkili bulunmu\u015ftur (2, 40).<\/p>\n

    HASTALI\u011eIN \u0130ZLEM\u0130NDE KULLANILAN SKORLAMALAR<\/h2>\n

    Pandemi s\u00fcrecinde; hastanelerdeki artan y\u00fck, sadece se\u00e7ilmi\u015f hastalar\u0131n hastaneye yat\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131 gerektirmektedir. Bu nedenle a\u011f\u0131r seyredebilecek rahats\u0131zl\u0131klara sahip ve mutlaka hastanede izlem ve tedavisi gereken hastalar\u0131n, h\u0131zl\u0131 ve pratik bir \u015fekilde belirlenebilmesi b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. COVID-19 hastalar\u0131nda k\u00f6t\u00fc prognoz ve yat\u0131\u015f gerektirecek hastalar\u0131n se\u00e7ilmesi i\u00e7in \u00f6nceleri CURB-65 skoru, SOFA skoru, pn\u00f6moni a\u011f\u0131rl\u0131k indeksi ve Charlson komorbidite indeksi (CCI) gibi skorlama sistemleri kullan\u0131lm\u0131\u015f ancak daha sonra h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde ve \u00f6zg\u00fcl olarak COVID-19 hastalar\u0131nda a\u011f\u0131rl\u0131k de\u011ferlendiren skorlama sistemleri geli\u015ftirilmi\u015ftir. Literat\u00fcrdeki skorlama sistemlerinde bug\u00fcne kadar tan\u0131mlanm\u0131\u015f a\u011f\u0131r seyir belirleyici demografik, klinik ve laboratuvar parametreleri kullan\u0131lmaktad\u0131r. Bu sistemler kullan\u0131larak hastalar\u0131n YB\u00dc\u2019ye al\u0131n\u0131p al\u0131nmamas\u0131 gerekti\u011fi ve mortalite olas\u0131l\u0131klar\u0131 hesaplanabilmektedir (41-43). MDCalc\u2019\u0131n internet sitesinde yer alan COVID-19 Kaynak Merkezi\u2019nde farkl\u0131 \u00fclkelerin de\u011fi\u015fik hastanelerinde geli\u015ftirilmi\u015f skorlama sistemleri yer almaktad\u0131r (44).<\/p>\n

    \"\"<\/a>

    Tablo 1.<\/strong> PREDI-CO Skorlama Sistemi (Kaynak 45\u2019ten
    al\u0131nt\u0131lanm\u0131\u015ft\u0131r)<\/p><\/div>\n

    Skorlama sistemlerinden biri, pandemiden en \u00e7ok etkilenen ve mortalitenin en fazla oldu\u011fu \u00fclkelerden biri olan \u0130talya\u2019da geli\u015ftirilen PREDI-CO skorlamas\u0131d\u0131r. En fazla 9 puan verilebilen bu sistemde, hastalar Tablo 1\u2019de g\u00f6sterildi\u011fi gibi de\u011ferlendirilmekte olup skor puan\u0131 >3 olan hastalar\u0131n %72 duyarl\u0131l\u0131k ve %86 \u00f6zg\u00fcll\u00fck ile a\u011f\u0131r seyirli COVID-19 ge\u00e7irece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir (45). Bir ba\u015fka skorlama de\u011ferlendirilmesinde bir karar a\u011fac\u0131 olu\u015fturulmu\u015f ve LDH>330 IU\/L, NLR>6.9 ve CRP>27 mg\/L ise bu hastalar\u0131n mortal seyredebilece\u011fi bildirilmi\u015ftir (46). \u00a0 \u00a0<\/span><\/p>\n

    Skorlama sistemleri; COVID-19 hastalar\u0131na do\u011fru yakla\u015f\u0131m, hastal\u0131k evresinin do\u011fru belirlenmesi ve uygun tedavi se\u00e7imi a\u00e7\u0131s\u0131ndan yol g\u00f6stericidir. Gelecekte daha da geli\u015ftirilebilecek nitelikteki bu sistemlerin kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131, yeni bir hastal\u0131k olan COVID-19\u2019a uygunsuz ve farkl\u0131 klinik yakla\u015f\u0131mlar\u0131n \u00f6nlenmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Bununla birlikte g\u00fcncellenerek de\u011ferlendirilen meta-analizlerde, hen\u00fcz tam olarak do\u011fru \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015f ve onaylanm\u0131\u015f bir skorlama sistemi mevcut de\u011fildir (47).<\/p>\n

    Sonu\u00e7 olarak, y\u00fcksek riskli bireylerin belirlenmesi, <\/b>kronik hastal\u0131klar\u0131n yak\u0131n takibi ve kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 COVID-19 hastal\u0131k seyrini olumlu y\u00f6nde de\u011fi\u015ftirebilecektir. Yo\u011fun bak\u0131ma yat\u0131\u015f\u0131 ve mortaliteyi tahmin etmek i\u00e7in kullan\u0131lan baz\u0131 risk skorlar\u0131 olsa da hen\u00fcz COVID-19\u2019a \u00f6zg\u00fcl de\u011fildir. Maske, sosyal mesafe, hijyen, yayg\u0131n ve etkili a\u015f\u0131laman\u0131n toplumda infeksiyon riskini azaltaca\u011f\u0131na inan\u0131yoruz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    G\u0130R\u0130\u015e D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan 11 Mart 2020 tarihinde pandemi olarak ilan edilen \u201cSevere Acute Respiratory Syndrome Coronavirus-2\u201d (SARS-CoV-2) etkenli koronavirus ili\u015fkili hastal\u0131k-19 (COVID-19), t\u00fcm d\u00fcnyada 235 milyondan fazla insan\u0131 infekte etmi\u015f 4.8 milyondan fazla hastan\u0131n da ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirmesine neden olmu\u015ftur (1). Morbidite ve mortalitesi b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde viral pn\u00f6moniye ba\u011fl\u0131 akut solunum yetmezli\u011fi sendromu […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":24116,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5127],"tags":[5174,5342,5341,5343],"class_list":["post-23799","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-derleme","tag-covid-19","tag-komorbiditeler","tag-risk-faktoru","tag-skor-sistemi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23799","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=23799"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23799\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24142,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/23799\/revisions\/24142"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/24116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=23799"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=23799"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=23799"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}