Aral\u0131k 2019\u2019da \u00c7in\u2019in Hubei eyaletinin Vuhan \u015fehrinde etiyolojisi bilinmeyen atipik pn\u00f6moni vakalar\u0131 bildirildi. Ocak 2020\u2019de bu atipik pn\u00f6moniye neden olan etkenin daha \u00f6nce insanlarda tespit edilmemi\u015f yeni bir koronavirus (2019-nCoV) t\u00fcr\u00fc oldu\u011fu tespit edildi. Bu yeni koronavirus pn\u00f6monisi D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan yeni tip koronavirus (n-CoV) ya da COVID-19 salg\u0131n\u0131 olarak isimlendirildi (1). 31 Aral\u0131k 2019\u2019da ilk vaka \u00c7in\u2019de tespit edilmi\u015f olmakla birlikte hastal\u0131\u011f\u0131n ilk defa farkl\u0131 bir \u00fclkeye s\u0131\u00e7ramas\u0131 ise 23 Ocak 2020 tarihinde Tayland\u2019da ger\u00e7ekle\u015fti (2). Tam olarak bu noktada ak\u0131llara \u00e7ok \u00f6nemli bir soru geliyordu: Acaba bu bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131k ba\u015fka bir \u00fclkeye, hatta ba\u015fka bir \u015fehre yay\u0131lmadan \u00f6nce kontrol alt\u0131na al\u0131nabilir miydi?<\/p>\n
Mart 2020 tarihine gelindi\u011finde COVID-19 100\u2019den fazla \u00fclkede 2 milyondan fazla insan\u0131 infekte etti. 11 Mart 2020 tarihinde salg\u0131n DS\u00d6 taraf\u0131ndan pandemi olarak kabul edildi ve COVID-19 bir orman yang\u0131n\u0131 gibi t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 sard\u0131. Eyl\u00fcl ay\u0131na gelindi\u011finde t\u00fcm d\u00fcnyada 26 milyondan fazla insan bu salg\u0131ndan etkilendi. Sadece az say\u0131da \u00fclke bu salg\u0131n\u0131 kendi topraklar\u0131nda kontrol alt\u0131nda tutmay\u0131 ba\u015farabildi. Bu s\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da \u00fclkenin ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n arkas\u0131nda yatan silah ise mobil uygulamalar \u00fczerinden kurgulanan \u201ctemasl\u0131 takibi (\u201ccontact tracing\u201d) y\u00f6ntemi\u201d olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 (3).\u00a0<\/span><\/p>\n Bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in pek \u00e7ok varsay\u0131msal model geli\u015ftirilmi\u015ftir. Bunlardan en yayg\u0131n kabul edilen infeksiyon mekanizmas\u0131; infekte olmu\u015f bir ki\u015fiyle temas etmektir (4). Dolay\u0131s\u0131yla bu ilk vakan\u0131n ya da bula\u015fma kayna\u011f\u0131n\u0131n tespit edilerek temas zincirinin k\u0131r\u0131lmas\u0131 makul bir m\u00fccadele y\u00f6ntemidir. Temasl\u0131 takibi<\/i> ve hemen sonras\u0131nda tedavi ve izolasyon bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klarla m\u00fccadelede kullan\u0131lan kontrol y\u00f6ntemlerinden bir tanesidir. Temasl\u0131 takibiyle yap\u0131lan taramada; bula\u015f\u0131c\u0131 konak\u00e7\u0131lar\u0131 bularak bula\u015f\u0131c\u0131 olduklar\u0131 s\u00fcre zarf\u0131nda infekte olmu\u015f bireye yak\u0131n olan herkes tespit edilerek yeni olas\u0131 vakalar saptan\u0131p karantina alt\u0131na al\u0131n\u0131r (5). B\u00f6ylece yeni vakalar\u0131n olu\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilir. Mevcut vakalar ise karantina ve tedavi alt\u0131na al\u0131n\u0131r ve hastal\u0131k s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alanda bo\u011fulmu\u015f<\/i> olur. Bu y\u00f6ntem dar bir alanda hastal\u0131\u011f\u0131 kontrol alt\u0131nda tutmay\u0131 hedefler ve bu nedenle vaka say\u0131s\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu d\u00f6nemde daha etkin bir rol oynar. Vaka yay\u0131l\u0131m\u0131 ve say\u0131s\u0131 artt\u0131k\u00e7a s\u0131n\u0131rlar geni\u015fler ve y\u00f6ntemin etkinli\u011fi zay\u0131flar (6). Temasl\u0131 takibi, temelde infeksiyonun bireysel d\u00fczeydeki yay\u0131l\u0131m\u0131 ve \u00f6zellikle potansiyel bula\u015fma yollar\u0131 ve a\u011f\u0131yla ilgilenir. \u0130nfekte ki\u015filer belirlenerek etken daha kulu\u00e7ka d\u00f6nemindeyken m\u00fcstakbel vakalar izole edilir. Bu yolla salg\u0131n t\u00fcm pop\u00fclasyonu etkilemeden kontrol alt\u0131nda tutulmu\u015f olur.<\/p>\n Temasl\u0131 takibi<\/i> terimiyle pek \u00e7o\u011fumuz COVID-19 pandemisiyle birlikte yeni tan\u0131\u015fm\u0131\u015f olsa da bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klarla m\u00fccadelede 100 y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n bir ge\u00e7mi\u015fi oldu\u011funu literat\u00fcr taramalar\u0131nda g\u00f6rmekteyiz. Y\u00f6ntemin do\u011fas\u0131 gere\u011fi cinsel yolla bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar gibi temas\u0131n daha kolay tespit edilebilir ve yay\u0131l\u0131m h\u0131z\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131rl\u0131 oldu\u011fu vakalarda etkinli\u011fi y\u00fcksektir (6). Bunun yan\u0131 s\u0131ra yine t\u00fcberk\u00fcloz, a\u011f\u0131r akut solunum yolu yetersizli\u011fi (SARS), polio, k\u0131zam\u0131k gibi damlac\u0131k ve hava yoluyla bula\u015fmayla m\u00fccadele i\u00e7in de kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r (6). Hayvanlarda g\u00f6r\u00fclen infeksiyonlar\u0131n kontrol\u00fcnde ba\u015far\u0131 elde edilmesi \u00fczerine \u00f6zellikle 2003 SARS salg\u0131n\u0131nda denenmi\u015f ve uygulayan baz\u0131 Asya \u00fclkelerinde ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar elde edilmi\u015ftir (7). COVID-19 ile verilen sava\u015fta da 2003 SARS salg\u0131n\u0131ndaki tecr\u00fcbelerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda Singapur, G\u00fcney Kore ve \u0130srail gibi baz\u0131 \u00fclkelerin temasl\u0131 takibi y\u00f6ntemine ba\u015fvurdu\u011fu bilinmektedir (8).<\/p>\n Hayvan modellerinden farkl\u0131 olarak insan \u00f6rneklemesinde temas ve sosyal etkile\u015fimlerin \u00e7ok \u00e7e\u015fitli mesafelerde ger\u00e7ekle\u015febildi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu nedenle globalle\u015fen d\u00fcnyada yaln\u0131zca co\u011frafi mesafe \u00fczerinden planlanan risk analizinin do\u011fru sonu\u00e7lar vermedi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir (6). Yeni d\u00fcnya d\u00fczeninde temasl\u0131 takibi i\u00e7in de yeni ve bu co\u011frafya tan\u0131maz a\u011flar\u0131 ortaya d\u00f6kebilecek bir y\u00f6ntem-algoritma olu\u015fturulmas\u0131na ihtiya\u00e7 duyulmaktad\u0131r. Cinsel yolla bula\u015fan infeksiyonlar i\u00e7in bula\u015fman\u0131n aritmetik bir seyir takip etti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Bu durumda infekte bir ki\u015fi tek seferde ancak yeni bir insan\u0131 infekte edebilecektir. Damlac\u0131k yoluyla bula\u015fma i\u00e7in ise bula\u015fma a\u011f\u0131 geometrik bir seyir izler. Burada her bir bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131\u011f\u0131n kendi \u00f6z bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k katsay\u0131s\u0131 yani \u201cR0 (R-naught)\u201d de\u011feri \u00f6nem kazanmaktad\u0131r.\u00a0<\/span><\/p>\n R0 de\u011feri, t\u00fcm toplumun duyarl\u0131 oldu\u011fu bir pop\u00fclasyonda infekte bir vakadan orijinini alan ikincil infeksiyon say\u0131s\u0131 olarak tan\u0131mlanabilir (9). Bunu bula\u015f\u0131c\u0131 bir hastal\u0131\u011f\u0131n bula\u015ft\u0131rma potansiyeli olarak da s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. R0 <1 oldu\u011funda, infekte her bir ki\u015fi mevcut hastal\u0131\u011f\u0131 ba\u015fka bir veya daha az say\u0131da ki\u015fiye bula\u015ft\u0131r\u0131r. Haliyle hastal\u0131k azalma e\u011filimindedir ve bir s\u00fcre sonra o toplulukta yok olmas\u0131 beklenir. Tam tersi olarak R0>1 olmas\u0131 durumunda bula\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k katlanarak artar (9). COVID-19 pandemisi i\u00e7in DS\u00d6, salg\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131\u00e7 d\u00f6neminde bir kona\u011f\u0131n yeni koronavirus infeksiyonunu ka\u00e7 ki\u015fiye bula\u015ft\u0131rabilme potansiyeline sahip oldu\u011funu yani R0 de\u011ferini 1.4 ile 2.5 aras\u0131nda tahmin etmi\u015ftir (10). Bir infeksiyon i\u00e7in R0 de\u011feri d\u0131\u015f etmenlere ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterebilir. Bu nedenle farkl\u0131 \u00fclkelerde ya da pop\u00fclasyonlarda farkl\u0131 R0 de\u011ferleri a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Sa\u011fl\u0131k Bakan\u0131 bir gazete r\u00f6portaj\u0131nda T\u00fcrkiye i\u00e7in R0 de\u011ferinin Nisan 2020\u2019de ortalama 1.56 oldu\u011funu ama il baz\u0131nda ba\u015fka de\u011ferlerin ortaya \u00e7\u0131kabilece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Yine ayn\u0131 r\u00f6portajda Bakan Koca, \u0130stanbul\u2019un baz\u0131 b\u00f6lgelerinde bu de\u011ferin 16\u2019ya kadar \u00e7\u0131kabildi\u011fini de belirtti (11). Bir \u0130ngiliz i\u015f adam\u0131 da infeksiyonun Fransa\u2019da bir da\u011f evinde 11 ki\u015fiye bula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131 (12). Dolay\u0131s\u0131yla COVID-19 gibi damlac\u0131k yoluyla bula\u015fan hastal\u0131klar i\u00e7in metrekareye d\u00fc\u015fen ki\u015fi say\u0131s\u0131 ve temasla do\u011fru orant\u0131l\u0131 olarak R0 de\u011ferinin y\u00fckseldi\u011fini s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Tam tersi olarak etkin bir izolasyonla bu bula\u015fma katsay\u0131s\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcrebiliriz. Fakat bunun i\u00e7in karantina tek ba\u015f\u0131na yeterli olmayacakt\u0131r. Bu karma\u015f\u0131k bula\u015fma a\u011f\u0131n\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlenmesi gerekmektedir ve bu \u00e7\u00f6z\u00fcmleme basit bir matematik i\u015fleminin \u00f6tesinde geli\u015fmi\u015f algoritmalara ihtiya\u00e7 duyar. Sa\u011fl\u0131kta \u201cyapay zek\u00e2\u201d<\/i>n\u0131n kullan\u0131m\u0131 bu gibi \u00e7\u0131kmaz sokaklarda bir yol g\u00f6sterici olmaktad\u0131r.<\/p>\n Farkl\u0131 \u00fclkeler temasl\u0131 takibi i\u00e7in temeli yapay zekaya dayanan farkl\u0131 y\u00f6ntemler uygulamaktad\u0131r. \u0130srail\u203ade, h\u00fck\u00fcmet \u015f\u00fcpheli ya da infekte ki\u015filerin cep telefonu verilerinin izlenmesine izin veren mevzuat\u0131 kabul etmi\u015ftir. G\u00fcney Kore\u2019de ise tan\u0131 alm\u0131\u015f olgular\u0131n; ya\u015f, cinsiyet, meslek gibi demografik bilgileri ve seyahat rotalar\u0131n\u0131 da i\u00e7eren baz\u0131 \u00f6zel bilgiler halka a\u00e7\u0131k bir veri taban\u0131nda depolanm\u0131\u015ft\u0131r. Tayvan\u2019da da benzer bir uygulama olarak sa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131na hastalar\u0131n seyahat ge\u00e7mi\u015fleriyle ilgili bilgilere eri\u015fim izni verilmi\u015f ve yetkililerin karantina alt\u0131na al\u0131nan herkesin telefon konum verilerine ula\u015fmas\u0131na imk\u00e2n tan\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Son olarak Mart 2020\u2019de Singapur, izolasyona al\u0131nan iki ki\u015fi yak\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda bunu telefonlar\u0131n\u0131n bluetooth \u00f6zelli\u011fi \u00fczerinden tespit eden bir uygulama geli\u015ftirdi. B\u00f6ylece COVID-19 te\u015fhisiyle takip edilen bir ki\u015fiyle yak\u0131n bir sosyal mesafe i\u00e7erisine girildi\u011finde uygulama bunu Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 veri taban\u0131na bildirmekte ve sistem yak\u0131n \u00e7evrede bulunan t\u00fcm ki\u015fileri temasl\u0131 takibi i\u00e7erisine dahil etmektedir (3).\u00a0<\/span><\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de de benzer bir temasl\u0131 takibi uygulamas\u0131 \u201cFilyasyon ve \u0130zolasyon Takip Sistemi\u201d ismiyle y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye ba\u015fland\u0131. T\u00fcrkiye Cumhuriyeti Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn resmi internet sayfas\u0131ndaki rehberde filyasyon \u015fu \u015fekilde a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r: \u201cSaha incelemesi\/filyasyon kayna\u011f\u0131n ve etkenin belirlenmesine y\u00f6nelik \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131lmas\u0131 ve\/veya temasl\u0131lar dahil koruma ve kontrol \u00f6nlemlerinin al\u0131nmas\u0131d\u0131r.\u00bb (12). T\u00fcrkiye Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 ve Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda temelde iki \u00e7al\u0131\u015fma birbirine paralel olarak s\u00fcrd\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. \u0130lkinde bakanl\u0131\u011f\u0131n veri sistemine d\u00fc\u015fen yeni tan\u0131lar i\u00e7in olu\u015fturulan \u00fc\u00e7 ki\u015filik filyasyon ekibi vaka ve \u00e7evresiyle s\u0131cak temas kurarak lokal bir tarama yap\u0131yor. Asl\u0131nda bu y\u00f6n\u00fcyle ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda geleneksel bir temasl\u0131 takibi uygulamas\u0131yla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuz s\u00f6ylenebilir. \u0130kinci eylem plan\u0131 ise: \u201cHayat Eve S\u0131\u011far\u201d mobil uygulamas\u0131. Burada ise olas\u0131\/kesin COVID-19 vakalar\u0131 ve hen\u00fcz temas i\u00e7inde bulunmam\u0131\u015f sa\u011fl\u0131kl\u0131 vatanda\u015flar bakanl\u0131\u011f\u0131n geli\u015ftirdi\u011fi mobil uygulamay\u0131 telefonuna y\u00fckl\u00fcyor. Uygulama bakanl\u0131\u011f\u0131n verileriyle kendisini s\u00fcrekli g\u00fcncelliyor. Ki\u015fi uygulama \u00fczerinden g\u00fcncel bir COVID-19 haritas\u0131na ula\u015f\u0131yor ve uygulama \u00fczerinden riskli b\u00f6lgeleri bilerek kendisine farkl\u0131 rotalar \u00e7izebiliyor. Di\u011fer yandan geli\u015ftirilen yapay zek\u00e2 sayesinde, vatanda\u015f\u0131n riskli ki\u015filerle temas edip etmedi\u011finin g\u00f6zlemlenmesi de sa\u011flan\u0131yor (13). Bu ikinci versiyonu ise yeni nesil temasl\u0131 takibi olarak belirtmek yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r.\u00a0<\/span><\/p>\n Bu temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131 hem semptomatik hem de bu semptomatik bireylerin temas i\u00e7inde bulunduklar\u0131 asemptomatik ki\u015fileri belirleyip izole ederek bula\u015fmay\u0131 azalt\u0131p virusun yay\u0131lmas\u0131n\u0131 durdurmay\u0131 ve daha b\u00fcy\u00fck pop\u00fclasyon \u00fczerindeki etkisini en aza indirmeyi; t\u00fcm bunlar\u0131n sonucunda ise insan \u00f6l\u00fcmlerinin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7meyi ama\u00e7lamaktad\u0131r (14). Sosyal mesafenin darald\u0131\u011f\u0131 noktalarda s\u00fcrekli g\u00fcncellenen haritalama sistemiyle veri olu\u015fturan mobil uygulamalar hem halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 birimlerini bilgilendirmekte hem de infekte bir ki\u015fiyle olas\u0131 temas halinde olan ki\u015filere uyar\u0131 g\u00f6ndermektedir. Tabii ki bu y\u00f6ntemlerin hi\u00e7biri toplumun tamam\u0131 i\u00e7in %100 ba\u015far\u0131 g\u00f6stermeyecektir. Fakat bu m\u00fcdahalelerin ba\u015far\u0131 oran\u0131, salg\u0131n\u0131n uzun vadede seyrini belirleyecektir. Ba\u015far\u0131 oranlar\u0131 yeterince y\u00fcksek oldu\u011funda R0 de\u011feri 1\u2019in alt\u0131na d\u00fc\u015febilir ve salg\u0131n etkili bir \u015fekilde kontrol edilebilir (14). Eyl\u00fcl 2020 itibariyle ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ilk vakan\u0131n g\u00f6r\u00fclmesinin \u00fczerinden 9 ay ge\u00e7mesine ra\u011fmen hen\u00fcz etkinli\u011fi bilimsel olarak kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir tedavi y\u00f6ntemi yoktur. Dahas\u0131 yak\u0131n gelecek i\u00e7in kurgulanan senaryolarda da salg\u0131n\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak bir a\u015f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131 beklenmemektedir. \u015eu anda salg\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilecek bilinen tek yakla\u015f\u0131m, vaka izolasyonu, temasl\u0131 takibi ve karantina gibi klasik salg\u0131n kontrol yakla\u015f\u0131mlar\u0131d\u0131r. Burada pandemiyle m\u00fccadelede teknolojinin kullan\u0131m\u0131 m\u00fccadele taraf\u0131nda olanlar\u0131n elini fazlaca g\u00fc\u00e7lendirmektedir. As\u0131l kuvvetli silah ise elde edilen bu b\u00fcy\u00fck veriyi kullanarak \u00e7e\u015fitli algoritmalarla temas a\u011f\u0131n\u0131 analiz eden ve risk b\u00f6lgelerini belirleyen yapay zek\u00e2 temelli mobil uygulamalard\u0131r.<\/p>\n Sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda teknolojinin ve yapay zekan\u0131n kullan\u0131m\u0131 ya da beraberinde getirdi\u011fi etik sorunlar yeni bir g\u00fcndem maddesi de\u011fildir. Kronolojik olarak hasta mahremiyeti ve bir ilke olarak hasta hekim ili\u015fkisinin gizlili\u011fi Hipokrat\u2019a dayand\u0131r\u0131labilir. Fakat modernle\u015fme ve kurumsalla\u015fman\u0131n paralelinde bilgilerin tozlu raflardan bilgisayar ara y\u00fczlerine ve ortak veri tabanlar\u0131na d\u00fc\u015fmesiyle bilgi gizlili\u011fi yeni bir anlam kazanm\u0131\u015ft\u0131r. Yeni d\u00fczen i\u00e7erisinde elde edilen sa\u011fl\u0131k verilerinin i\u00e7eri\u011fi ve de\u011ferlendirilmesiyle bu bilgiye eri\u015febilen ki\u015fi ve kurumlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda \u00f6nceki d\u00f6neme g\u00f6re \u00f6nemli bir fark oldu\u011fu dikkat \u00e7ekmektedir. Basit bir \u00f6rnekle a\u00e7\u0131klayacak olursak hasta dosyalar\u0131n\u0131n kalemle dolduruldu\u011fu d\u00f6nemde bilgiler sadece hasta-hekim ve tozlu raflar aras\u0131nda kalmaktayd\u0131. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir ki\u015finin bu bilgiye ula\u015fmas\u0131 aleni bir h\u0131rs\u0131zl\u0131k eyleminin sonucu ger\u00e7ekle\u015fmekteydi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ise bilgiler hasta-hekim ve ortak veri taban\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Sistemin g\u00fcvenilir bir \u015fekilde y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi i\u00e7in \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015filer hastan\u0131n mevcut durumuna hi\u00e7bir katk\u0131 sa\u011flamasa dahi bu bilgilerin i\u015flenmesi ve aktar\u0131lmas\u0131nda g\u00f6rev sahibidirler. Sa\u011fl\u0131kta yeni teknolojiler ve mahremiyet ihlalleri konusu son d\u00f6nemin g\u00fcncel tart\u0131\u015fmalar\u0131ndand\u0131r ve bilgi mahremiyeti konusunda hemen t\u00fcm geli\u015fmi\u015f \u00fclkeler kendi yasal prosed\u00fcrlerini geli\u015ftirmi\u015ftir. Fakat beklenmedik bir anda gelen COVID-19 salg\u0131n\u0131 sonras\u0131 mahremiyet, gizlilik ve di\u011fer bir\u00e7ok yeni yasal ve etik sorun ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Telekom\u00fcnikasyon teknolojilerinden yararlanma ve b\u00f6ylece n\u00fcfus \u00f6l\u00e7e\u011finde izleme yapman\u0131n; geleneksel salg\u0131nla m\u00fccadele stratejilerini \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde geli\u015ftirece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bununla birlikte temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131, ki\u015fisel gizlili\u011fi istila edebilir ve h\u00fck\u00fcmetlere, sivil \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerle tutars\u0131z olan bir veri toplama ve toplu g\u00f6zetim yolu a\u00e7abilir. Vatanda\u015f gizlili\u011fi ve bilgi mahremiyeti ya da vatanda\u015flar\u0131n sivil \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alanlar\u0131 bu uygulamalarda tabii ki tamamen g\u00f6zden \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f de\u011fildir. Fakat \u015fu bir ger\u00e7ektir ki bilinen temasl\u0131 takibi programlar\u0131n\u0131n hi\u00e7birinde bu durum, bir tasar\u0131m hedefi de de\u011fildir. Makalemizin bundan sonraki k\u0131sm\u0131nda mobil uygulamalar sonucu olu\u015fan baz\u0131 ahlaki sorunlar\u0131 ve etik de\u011ferlendirmelerini alt ba\u015fl\u0131klar olarak ele almaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n 4 Eyl\u00fcl 2020 tarihi itibariyle 26.3 milyon ki\u015fi COVID-19 ile infekte durumdad\u0131r. Ayn\u0131 tarihte toplam \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131 t\u00fcm d\u00fcnyada 869 bin olmu\u015ftur. \u0130ngiltere, Fransa, \u0130talya gibi Avrupa\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen \u00fclkelerinde \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 %10-12 gibi y\u00fcksek de\u011ferlerin \u00fczerine \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (15). Bu say\u0131lar\u0131n reel durumu tam anlam\u0131yla yans\u0131tmayan tahmin temelli veriler oldu\u011funu da unutmamak gerekir. Yine Avrupa\u2019n\u0131n \u00f6nde gelen \u00fclkelerinde mevcut hasta say\u0131s\u0131 \u00fclkelerin sa\u011fl\u0131k kapasitelerini a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r (16). Ve salg\u0131n hen\u00fcz kontrol alt\u0131na al\u0131nabilmi\u015f de\u011fildir. COVID-19 pandemisi ba\u011flam\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan etik sorunlar\u0131 ele al\u0131rken bu rakamlar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 etmememiz gerekir.\u00a0<\/span><\/p>\n Temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131 fayda-zarar penceresinden ele alacak olursak; Utilitaryan etik teorisi bize yol g\u00f6sterici olacakt\u0131r. Utilitaryan etik kuram\u0131 di\u011fer etik teorilere k\u0131yasla sorunlara sonu\u00e7 odakl\u0131 yakla\u015f\u0131r ve en \u00e7ok ki\u015finin fayda sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 davran\u0131\u015f\u0131 ahlaken do\u011fru kabul eder. Burada konuyu sadece \u00f6l\u00fcm-sa\u011f kal\u0131m oranlar\u0131yla k\u0131yaslamak uygun olmayacakt\u0131r. Toplumun menfaati d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde konu, hastal\u0131\u011f\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131narak sa\u011fl\u0131k kapasitesinin oransal olarak korunmas\u0131 ya da ekonomi boyutuyla da de\u011ferlendirilmelidir.\u00a0<\/span><\/p>\n Temasl\u0131 takibini sa\u011fl\u0131k politikas\u0131 olarak uygulayan \u00fclkelere g\u00f6z gezdirdi\u011fimizde n\u00fcfusa g\u00f6re hastal\u0131k ve hastal\u0131\u011fa g\u00f6re \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7arp\u0131c\u0131 rakamlarla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yoruz. 5.6 milyon n\u00fcfusa sahip Singapur\u2019da toplam vaka say\u0131s\u0131 4 Eyl\u00fcl 2020 tarihi itibariyle 56 908 ve \u00f6l\u00fcm say\u0131s\u0131 27, \u00f6l\u00fcm oran\u0131 ise sadece %0.04\u2019t\u00fcr. \u0130srail i\u00e7in ayn\u0131 tarihlerde \u00f6l\u00fcm oran\u0131 %0.8, Tayvan\u2019da ise 0.01\u2019dir (15<\/span>). Sadece toplumun genelinin sa\u011fl\u0131k ve \u00f6l\u00fcm oranlar\u0131 \u00fczerinden g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc fayda g\u00f6z\u00fcyle bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda dahi temasl\u0131 takibi uygulamas\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ortadad\u0131r ve tart\u0131\u015f\u0131lmazd\u0131r.\u00a0<\/span><\/p>\n Bunun haricinde sa\u011fl\u0131k kapasitesi t\u0131pk\u0131 ekonomide oldu\u011fu gibi arzla talep aras\u0131ndaki dengeyle ili\u015fkilendirilebilir. Dolay\u0131s\u0131yla toplam talebin s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lmas\u0131 ya da zamana yay\u0131l\u0131m\u0131yla arz hi\u00e7bir zaman kapasitenin \u00fczerine \u00e7\u0131kmayacakt\u0131r. Hastal\u0131k ve zaman ili\u015fkisi parabolik bir tablo olu\u015fturmaktad\u0131r. Fakat s\u0131n\u0131rl\u0131 zaman i\u00e7erisindeki sa\u011fl\u0131k kapasitemiz yatay bir e\u011fri olarak seyreder (17). Parabol\u00fcn pik noktas\u0131n\u0131n kapasite alt\u0131nda tutulmas\u0131 ya da plato seyrinde ilerlemesi sa\u011fl\u0131k sistemini s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir k\u0131lacak tek yol olacakt\u0131r. T\u00fcm bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klarla m\u00fccadele metotlar\u0131 asl\u0131nda bir noktada bu kapasiteyle talep dengesini hedef almaktad\u0131r. Dengenin a\u015f\u0131lmas\u0131 durumunda hem verilen sa\u011fl\u0131k hizmet kalitesi d\u00fc\u015fecektir hem de s\u0131n\u0131rl\u0131 kaynaklar \u00e7er\u00e7evesinde hastalar aras\u0131nda bir triyaj uygulamas\u0131 zaruri olacakt\u0131r. Temasl\u0131 takibi ve bask\u0131c\u0131 uygulamalar bir yan\u0131yla vaka say\u0131s\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na al\u0131rken di\u011fer yandan R0 de\u011ferinin d\u00fc\u015fmesine neden olmaktad\u0131r (18). B\u00f6ylece mevcut vaka say\u0131s\u0131 ve m\u00fcstakbel vaka say\u0131lar\u0131 kontrol alt\u0131na al\u0131narak sa\u011fl\u0131k sisteminin kapasitesi korunmu\u015f olacakt\u0131r. Di\u011fer yandan temasl\u0131 takibi ve izolasyon sa\u011fl\u0131k hizmetlerine vakalar\u0131 tedavi etme, kapasiteyi art\u0131rma ve daha uzun vadede a\u015f\u0131lar ve tedavilerin geli\u015ftirilmesi i\u00e7in zaman sa\u011flayacakt\u0131r. Burada mobil uygulamalarla desteklenen temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131n\u0131n; izolasyon ve soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasaklar\u0131n\u0131n toplumun t\u00fcm\u00fcne yay\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ti\u011fini de ifade etmemiz gerekir. Mobil uygulamalarla riskli b\u00f6lgeler ve riskli ki\u015filer belirlenerek se\u00e7ilmi\u015f izolasyon ya da yasaklar\u0131n tatbik edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmaktad\u0131r. B\u00f6ylece topluma mal olacak bir k\u0131s\u0131tlaman\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilecektir.<\/p>\n Konu faydac\u0131 etik kuram\u0131 penceresinden ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir paragraf\u0131 da ekonomiye a\u00e7abiliriz. COVID-19 pandemisi hem ulusal ve uluslararas\u0131 ticareti hem de pek \u00e7ok yerel i\u015f kolunu durdurma noktas\u0131na getirmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla bu s\u00fcrecin hem bireysel hem toplumsal hem de h\u00fck\u00fcmetler boyutunda ciddi ekonomik sonu\u00e7lar\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r (19). Ekonominin tekrar canlanmas\u0131 ise salg\u0131n\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131 ve normalle\u015fme s\u00fcre\u00e7leriyle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Burada sorunlu nokta ise hangi t\u00fcr bir m\u00fccadelenin daha iyi ekonomik sonu\u00e7lar ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131d\u0131r (17). Temasl\u0131 takibi ve s\u0131k\u0131 karantina kurallar\u0131yla hastal\u0131\u011f\u0131 belirli alanda s\u0131n\u0131rland\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Burada g\u00f6zden ka\u00e7an nokta s\u00fcr\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n geli\u015fmemi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla normal hayata erken d\u00f6n\u00fc\u015fle yeni bir salg\u0131n dalgas\u0131n\u0131n gelmesi ihtimaller d\u00e2hilindedir. B\u00f6yle bir durumun ekonomiyi daha k\u00f6t\u00fc etkilemesi de s\u00f6z konusudur.<\/p>\n COVID-19 salg\u0131n\u0131n\u0131n hen\u00fcz sonu\u00e7lanmad\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fini de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurmal\u0131y\u0131z. \u0130kinci bir dalga olabilece\u011fi ya da salg\u0131n\u0131n tahmin edilenden daha uzun s\u00fcre devam edebilece\u011fi ihtimaller d\u00e2hilindedir. Haliyle salg\u0131n sonland\u0131\u011f\u0131 zamana kadar hangi y\u00f6ntemin ne oranda ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu kesin olarak bilinemeyecektir. Temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar bu imtihan\u0131 daha \u00f6nce 2003 SARS salg\u0131n\u0131nda ba\u015far\u0131yla vermi\u015fti. Fakat her yeni uygulamada oldu\u011fu gibi etkinlik ve g\u00fcvenlik noktas\u0131nda risk ve \u015f\u00fcphe olas\u0131d\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcn\u00fcn sonunda temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131n faydas\u0131z oldu\u011fu gibi bir sonu\u00e7 ortaya \u00e7\u0131kacak olursa t\u00fcm bu teoriler karalama k\u00e2\u011f\u0131d\u0131ndan \u00f6teye gitmeyecektir. Yine de hayat kurtarman\u0131n veya bir ki\u015finin \u0131st\u0131rab\u0131n\u0131n azalt\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ahlaki de\u011fere sahip oldu\u011funu belirtmek gerekir. Bu kay\u0131plar\u0131n azalt\u0131lmas\u0131n\u0131 destekleyecek bir yenili\u011fin etik analizi, bu verilerle temsil edilen \u00f6l\u00fcmlerin ve ac\u0131lar\u0131n dramatik \u00f6l\u00e7e\u011fine g\u00f6re anla\u015f\u0131lmal\u0131 ve analiz edilmelidir (20).\u00a0<\/span><\/p>\n COVID-19 pandemisiyle m\u00fccadele kapsam\u0131nda salg\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcm \u00fclke h\u00fck\u00fcmetleri pandemiye yan\u0131t olarak kendi sosyal ve k\u00fclt\u00fcr ya\u015fant\u0131s\u0131na uygun birbirinden farkl\u0131 politik kararlar ald\u0131lar. Bunlar\u0131n en u\u00e7 iki noktas\u0131 olarak; s\u00fcr\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6nceleyen Birle\u015fik Krall\u0131k ile tam tersi olarak temasl\u0131 takibini uygulayan \u0130srail, Singapur, Kore, Tayvan gibi \u00fclkeleri \u00f6rnek g\u00f6sterebiliriz. M\u00fcmk\u00fcn olan\u0131n ve neyin gerekli oldu\u011fu k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 muhakkak farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterecektir. Bu t\u00fcr farkl\u0131l\u0131klar olmas\u0131na ra\u011fmen, hemen t\u00fcm \u00fclke h\u00fck\u00fcmetleri g\u00fcnl\u00fck ya\u015famda aksamayla hareket \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc \u00fczerinde \u00f6nemli k\u0131s\u0131tlamalar getirmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun sonucunda d\u00fcnya n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te biri evlerinde kilitli bir durumda bulunmaktad\u0131r (20). Bu durumun ortak ve uzun vadeli baz\u0131 ekonomik, sosyolojik ve insanlar \u00fczerinde psikolojik etkileri olaca\u011f\u0131 a\u015fikard\u0131r.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n Temasl\u0131 takibi ve karantina uygulamalar\u0131n\u0131n ki\u015finin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alan\u0131 ve \u00f6zerkli\u011fine, yani ki\u015finin kendi gelece\u011fiyle ilgili kendi karar\u0131n\u0131 verebilmesine a\u00e7\u0131k tehdit i\u00e7erdi\u011fi ortadad\u0131r. Burada T\u00fcrkiye\u2019de uygulanan \u201cHayat Eve S\u0131\u011far\u201d mobil uygulamas\u0131n\u0131 di\u011fer \u00fclke temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck bir farkla ay\u0131rmak gerekir. Di\u011fer \u00fclkeler uygulamay\u0131 direkt telekom\u00fcnikasyon \u015firketleri ve GPS \u00fczerinden \u00e7\u00f6z\u00fcmleyerek bireylere se\u00e7im hakk\u0131 b\u0131rakmamaktad\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de ise uygulama k\u00fcresel uygulama sunucular\u0131n\u0131n veri taban\u0131 \u00fczerinden mobil uygulama olarak y\u00fcklenebilir durumdad\u0131r. Burada ki\u015finin uygulamay\u0131 indirmesi ya da uygulama telefonunda y\u00fckl\u00fc iken telefonunun konum \u00f6zelli\u011finin a\u00e7\u0131k olup olmamas\u0131 kendi \u00f6zerk karar\u0131d\u0131r. Tabii bu fark \u00f6zerkli\u011fe sayg\u0131 ihlalini tamamen ortadan kald\u0131rm\u0131\u015f de\u011fildir. Bu duruma \u201ckademeli \u00f6zerklik kuram\u0131\u201dyla itiraz edilebilir. Kademeli \u00f6zerklik kuram\u0131na g\u00f6re ki\u015finin verdi\u011fi karar\u0131n \u00f6zerk bir karar olarak kabul edilebilmesi i\u00e7in daha y\u00fcksek derecede tercihleri arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla daha basit tercihleri \u00fczerinde karar verme kuvvetine sahip olmal\u0131d\u0131r (21). Burada ise ki\u015fi mahremiyet alan\u0131 ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcyle sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda bir tercih yapmak zorundad\u0131r. Uygulama optimal kullan\u0131m i\u00e7in \u00f6zl\u00fck bilgileri ve anl\u0131k konum takibi talep etmektedir. Uygulaman\u0131n \u015fartlar\u0131 kabul edilmedi\u011finde ise ki\u015fi tam bir sa\u011fl\u0131k hizmetinden mahrum kalmaktad\u0131r. Bu do\u011frultuda uygulamaya kat\u0131l\u0131p kat\u0131lmama hakk\u0131n\u0131n ki\u015finin elinde olmas\u0131yla tam olarak bir \u00f6zerklik ko\u015fulunun sa\u011fland\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek g\u00fc\u00e7t\u00fcr.\u00a0<\/span><\/p>\n T\u00fcrkiye \u00f6rne\u011fi d\u0131\u015f\u0131nda konuyu ele alacak olursak; toplumun genelini ilgilendiren acil durumlarda normal \u015fartlar alt\u0131nda kabul edilemez eylemler gerek\u00e7elendirilebilir. Bildirimi zorunlu bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar bunun bir \u00f6rne\u011fini te\u015fkil etmektedir. Bununla birlikte, bu t\u00fcr normal d\u0131\u015f\u0131 eylemler a\u00e7\u0131k bir gerek\u00e7eyle ifade edilmelidir. Bir acil durumun varl\u0131\u011f\u0131 bireyin \u00f6zerkli\u011fi veya mahremiyeti \u00fczerindeki herhangi bir m\u00fcdahaleyi tek ba\u015f\u0131na tabii ki me\u015frula\u015ft\u0131rmaz. Burada \u00f6zerklik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck kavramlar\u0131n\u0131 tekrar g\u00f6zden ge\u00e7irmek gerekmektedir. \u00d6zerklik; i\u00e7inde \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ko\u015fulunu bar\u0131nd\u0131rmakla birlikte ki\u015finin kendi gelece\u011fiyle ilgili karar\u0131n\u0131 verebilmesidir. Burada \u00f6nemli bir s\u0131n\u0131r ise ba\u015fkas\u0131n\u0131n yarar\u0131 ya da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck s\u0131n\u0131r\u0131d\u0131r. Ahlaken kabul edilebilir bir etik \u00e7at\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda bir makul etik \u00f6neri di\u011ferine sadece belirli gerek\u00e7eler ve \u015fartlarla kabul edilebilir. Karantina uygulamalar\u0131 ve soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131yla ki\u015filerin \u00f6zerklik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alan\u0131n\u0131n daralt\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kabul edilebilir gerek\u00e7e infeksiyonun bula\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ebilecek derecede yeterli sosyal mesafenin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n zaruretidir. Burada ya\u015fama hakk\u0131n\u0131n en \u00fcst mertebede insani hak oldu\u011funu ve bunun ba\u015fka bir nedenle tehdit edilemeyece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almak gerekmektedir. Karantina ve d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 uygulamalar\u0131yla hastal\u0131\u011f\u0131n belirli bir d\u00fczeyde kontrol alt\u0131na al\u0131nabildi\u011fi a\u015fik\u00e2rd\u0131r ve bu uygulama halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z\u00fcnden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ahlaken kabul edilebilir bir eylemdir. O halde burada verilecek karar; \u00fclke genelinde uygulanacak topyek\u00fbn bir d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 m\u0131 yoksa risk analizi yap\u0131larak sadece belirli b\u00f6lgeleri kapsayan bir karantina uygulamas\u0131 m\u0131 yap\u0131laca\u011f\u0131d\u0131r. Topyek\u00fbn uygulanan bir soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131k ve riskli b\u00f6lgelerle ilgili yeterli g\u00fcvenilir bir bilgi olmad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fulda risk alt\u0131nda olanlar\u0131 korumak i\u00e7in makul bir y\u00f6ntemdir. Bununla birlikte mevcut infeksiyon y\u00fck\u00fcne katk\u0131 sa\u011flamayan bireylerin de evde kilitli kalmalar\u0131 kabul edilebilir bir durum de\u011fildir. Bu durumda temasl\u0131 takibi do\u011fru uyguland\u0131\u011f\u0131 takdirde riskli bireyleri ve b\u00f6lgeleri belirleyerek mahall\u00ee izolasyonlar ve \u201cak\u0131ll\u0131 sosyal mesafe\u201dyle daha az say\u0131da insan\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn k\u0131s\u0131tlanmas\u0131na hizmet edebilir. B\u00f6ylece risk olu\u015fturmayan bireylerle sosyal hayat\u0131n ve ekonominin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ak\u0131ll\u0131 sosyal mesafe alt\u0131nda sa\u011flanabilir (20). Gelinen son noktada izolasyon ve soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 h\u00fck\u00fcmetler ve halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yetkilileri taraf\u0131ndan zorunlu kabul edildi\u011fi an itibariyle bu eylemin genele yay\u0131l\u0131m\u0131ndan ziyade ki\u015fi bazl\u0131 kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flama y\u00f6n\u00fcyle temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131n \u201cfiziksel\u201d olarak \u00f6zg\u00fcrl\u00fck alan\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tlamaktan ziyade geni\u015fletti\u011fi s\u00f6ylenebilir. Burada \u201cfiziksel\u201d \u015ferhini d\u00fc\u015fme nedenimizi bir sonraki k\u0131s\u0131mda \u201cPanoptikon\u201d \u00f6rne\u011fiyle a\u00e7\u0131klayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n Mahremiyet s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc; bireyin yaln\u0131z kalabildi\u011fi ve di\u011ferleriyle hangi ko\u015ful alt\u0131nda ve ne oranda ileti\u015fime ge\u00e7ece\u011fine bizzat kendisinin karar verebildi\u011fi ki\u015fisel alan\u0131 tan\u0131mlar. Mahremiyet alg\u0131s\u0131; k\u00fclt\u00fcrlere ve zamana g\u00f6re farkl\u0131 anlamlar ifade eder. Mahremiyet s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcyle do\u011fu toplumlar\u0131nda fiziksel mahremiyet akla gelirken bat\u0131 k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde ise bilgi mahremiyeti daha \u00e7ok \u00f6n plana \u00e7\u0131kmaktad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fekilde zaman i\u00e7erisinde bat\u0131 toplumlar\u0131nda bilgi mahremiyetinin, do\u011fu toplumlar\u0131nda da fiziksel mahremiyetin \u00f6n\u00fcnde bir hassasiyet noktas\u0131 haline d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc g\u00f6r\u00fclmektedir. Burada teknolojinin \u00f6zellikle de ak\u0131ll\u0131 saat, cep telefonu vb. ta\u015f\u0131nabilir cihazlar\u0131n bilgi mahremiyeti ve gizlilik alan\u0131na ciddi bir tacizi s\u00f6z konusudur. Telefonlara y\u00fcklenen ilgili ilgisiz hemen her uygulama kullan\u0131m \u00f6ncesi sizden telefon rehberinize, baz\u0131 ki\u015fisel bilgilerinize, resim galerinize ve b\u00fcy\u00fck ihtimalle konum bilginize ula\u015f\u0131m i\u00e7in izin isteyecektir. Bu noktada bu uygulaman\u0131n sizin i\u00e7in ne derece \u00f6nem ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131yla ilgili bir karar vermek zorundas\u0131n\u0131zd\u0131r: ya uygulama ya da mahrem alan\u0131n\u0131z.\u00a0<\/span><\/p>\n T\u0131p eti\u011finde mahremiyet ba\u015fl\u0131 ba\u015f\u0131na i\u015flenebilecek \u00e7ok geni\u015f bir konudur. Bu nedenle konuyu i\u015fleyece\u011fimiz alan\u0131 s\u0131n\u0131rlamak durumunday\u0131z. Burada biz temas takibi uygulamalar\u0131 ve mahremiyet\/gizlilik konusunu ve ortaya \u00e7\u0131kan sorunlar\u0131 \u00fc\u00e7 ayr\u0131 alt ba\u015fl\u0131kta ele alaca\u011f\u0131z: 1) \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015filer ve mahremiyet 2) hasta ve mahremiyet 3) yetkililer ve mahremiyet. Bu \u00fc\u00e7 konu d\u0131\u015f\u0131nda k\u00f6t\u00fc ama\u00e7l\u0131 yaz\u0131l\u0131mlarla sistemin g\u00fcvenli\u011fini ve veri taban\u0131n\u0131 tehdit ederek \u00f6z\u00fcnde h\u0131rs\u0131zl\u0131k kapsam\u0131na al\u0131nabilecek konular ya da elde edilen bilgilerin kullan\u0131m\u0131, saklanmas\u0131, silinmesi vb. pek \u00e7ok konu da ele al\u0131nabilir. Bunlar ise bizim \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131z d\u0131\u015f\u0131ndad\u0131r.\u00a0<\/span><\/p>\n 1. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015filer ve mahremiyet: <\/i><\/b><\/span>Aralar\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar olsa da temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funun temel \u00e7al\u0131\u015fma prensibi gere\u011fince ilgili \u00fclkenin veri taban\u0131 \u00fczerinde infekte ki\u015filer sisteme i\u015flenmi\u015f durumdad\u0131r. Bu k\u0131sma kadar asl\u0131nda bu bilgi infekte ki\u015fiyle sistem aras\u0131nda bir s\u0131r h\u00fckm\u00fc ta\u015f\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir ki\u015fi infekte vatanda\u015fla yak\u0131n bir temas kurdu\u011funda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ki\u015finin gerekli tedbiri almas\u0131 i\u00e7in kendisine haber verilir. Kalabal\u0131k bir ortamda ald\u0131\u011f\u0131n\u0131z bu haber asl\u0131nda sistem ve infekte ki\u015fi aras\u0131ndaki s\u0131rr\u0131 tam olarak zedelemez. Senaryoyu bir de \u015f\u00f6yle kural\u0131m; evinizdesiniz ve mahallenizdeki bakkala al\u0131\u015fveri\u015fe gittiniz. Yolda ya da bakkal d\u00fckkan\u0131n\u0131n i\u00e7inde d\u00fckk\u00e2n sahibi hari\u00e7 hi\u00e7 kimseyle denk gelmeden al\u0131\u015fveri\u015finizi bitirip eve d\u00f6nmek istediniz. Eve d\u00f6nerken apartman i\u00e7inde bir alt kom\u015funuzla denk geldiniz, sonras\u0131nda evinize girdiniz ve telefonunuza uyar\u0131 mesaj\u0131 geldi. Mesaj size k\u0131sa bir zaman \u00f6nce \u015f\u00fcpheli bir olguyla temas i\u00e7erisinde bulundu\u011funuzu ve en yak\u0131n sa\u011fl\u0131k kurulu\u015funa ba\u015fvurman\u0131z gerekti\u011fini iletti. B\u00f6yle olas\u0131 bir senaryoda sizin telefonunuza uyar\u0131 mesaj\u0131 gelmesine neden olan infekte ki\u015finin kim oldu\u011funu tahmin etmek hi\u00e7 de zor de\u011fildir. Bu y\u00f6n\u00fcyle sistem hem hasta s\u0131rr\u0131n\u0131 if\u015fa etme hem de toplumun gergin oldu\u011fu bir konuyla ilgili hasta olan ki\u015fiyi damgalama durumundad\u0131r. K\u00f6y, kasaba gibi n\u00fcfusun d\u00fc\u015f\u00fck ve herkesin birbiriyle sosyal ili\u015fki i\u00e7erisinde oldu\u011fu yerle\u015fim alanlar\u0131nda bu \u015fekilde ki\u015filerin ve vakalar\u0131n s\u0131r h\u00fckm\u00fcndeki bilgileri a\u00e7\u0131\u011fa vurulmu\u015f olmaktad\u0131r.<\/p>\n 2. Hasta ve mahremiyet: <\/i><\/b><\/span>Sistem bir yandan halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00fcvencesi gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrken di\u011fer yandan toplum \u00fczerinde bir \u201cpanoptikon\u201d kulesi g\u00f6revi ifa etmektedir. Panoptikon, filozof ve reformist Jeremy Bentham taraf\u0131ndan hapishanelerde ve resmi dairelerde kullan\u0131lmak \u00fczere tasarlanm\u0131\u015f bir otokontrol sistemidir. B\u00f6yle bir hapishanenin tasarlanm\u0131\u015f haliyle hi\u00e7bir zaman ger\u00e7ek hayata ge\u00e7irilmedi\u011fini belirtmek gerekir. Bentham\u2019\u0131n tasar\u0131m\u0131nda tutuklular bir g\u00f6zetleme kulesinin etraf\u0131na halkalar halinde dizilmi\u015f h\u00fccreler i\u00e7erisine yerle\u015ftirilir. H\u00fccreler camdan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r ve i\u00e7erisinde olup biten her \u015fey kule taraf\u0131ndan anbean g\u00f6r\u00fclebilmektedir. Fakat h\u00fccre sakinleri kulede bir g\u00f6zlemcinin olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7bir zaman bilemez (22). B\u00f6ylece s\u00fcrekli g\u00f6zetim alt\u0131nda olabilece\u011finin fark\u0131nda olan mahk\u00fbm, davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131nda tutar. Bu otokontrol sistemiyle insanlar tekd\u00fcze, fabrikasyon, standart bir davran\u0131\u015f bi\u00e7imine sevk edilirler (22). Benzer bir panoptikon olarak temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131yla hasta ki\u015fi hareket halinde oldu\u011fu ya da ba\u015fkalar\u0131yla temas i\u00e7erisine girdi\u011fi anda sistem, yetkilileri uyarma ve bilgilendirme potansiyelindedir. Ya da ki\u015filer bir bulu\u015fma tertip ettiklerinde bu sistemin g\u00f6zetimi ve denetimi alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fmektedir. Anbean oldu\u011funuz konum, oldu\u011funuz istikamet ya da birlikte oldu\u011funuz ki\u015filer hep sistemin denetimindedir. Burada daha \u00f6nce hi\u00e7bir zaman v\u00fccut bulmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtti\u011fimiz panoptikon hapishanesinin bir metaforunun ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini m\u00fc\u015fahede edebiliriz. Ki\u015fi sistem sayesinde her an takip edildi\u011fi duygusuyla bir otokontrol mekanizmas\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirecek ve hareket bi\u00e7imlerini de\u011fi\u015ftirecektir. B\u00f6yle bir durumda \u00f6zg\u00fcr bir davran\u0131\u015f ya da mahrem alandan bahsetmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Buna kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f, s\u0131n\u0131rlar\u0131 h\u00fck\u00fcmet taraf\u0131nca belirlenmi\u015f yar\u0131 \u00f6zg\u00fcr bir ya\u015fam ve mahrem alan\u0131 demek daha do\u011fru olacakt\u0131r.<\/p>\n 3. Yetkililer ve mahremiyet:<\/i><\/b> <\/i><\/span>Burada yetkili kavram\u0131yla kastedilen ki\u015fi; sistemin devaml\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve veri ak\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011flayan yetkiliyle; var olan verileri toplumun ya da sa\u011fl\u0131k sisteminin yarar\u0131na kullanan, i\u015fleyen vb. ki\u015filere kadar geni\u015f bir tan\u0131m i\u00e7ermektedir. Uygulaman\u0131n ve sa\u011fl\u0131k sisteminin mutfa\u011f\u0131nda bulunan ki\u015filerin sistemin sahip oldu\u011fu verilerin ne kadar\u0131na ne derece ula\u015fabilecekleri tart\u0131\u015fmal\u0131 bir konudur. Ama sistem, basit\u00e7e ki\u015filerin \u00f6zl\u00fck, adres ve ileti\u015fim bilgilerine sahiptir. Bunun \u00f6tesinde bireyin anbean nerede oldu\u011funu, nerelere gidip kimlerle temas i\u00e7erisinde oldu\u011funu geriye ve ileriye y\u00f6nelik takip edip kaydetmektedir. Haliyle bu mahrem bilgiler umumun sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sisteme a\u00e7\u0131lm\u0131\u015fken bunun paralelinde pek \u00e7ok sistem yetkilisinin de bilgisine sunulmu\u015f olmaktad\u0131r. Bu verilerin ne ko\u015fulda kimler taraf\u0131nca ne kadar s\u00fcreyle ne \u015fekilde kullan\u0131laca\u011f\u0131 \u00f6nemli sorun alanlar\u0131d\u0131r.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n Di\u011fer bir konu ise olas\u0131 mahremiyet ihlalinin gerek\u00e7elendirilmesi k\u0131sm\u0131d\u0131r. Ki\u015finin en temel hak ve biricik oldu\u011fu kendisine ait alan\u0131yla ilgili olas\u0131 bir taciz ihtimalinde bunun yeterli ve kabul edilebilir ahlaki \u00f6nermelerle gerek\u00e7elendirilmesi gerekmektedir. Burada garip olan bir nokta ise temasl\u0131 takibi ve soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131, toplumun kendi kendisine talep etti\u011fi bir istek haline gelebilmektedir. Toplumun baz\u0131 kesimlerinden ve dahi toplumun \u00f6n\u00fcndeki ayd\u0131n ki\u015filerin soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 ve temasl\u0131 takibi talepleri medyada ve kamuda g\u00f6r\u00fclmektedir (23). \u0130nsanlar g\u00fcvenlik ve mahremiyet aras\u0131nda bir tercih yapmaktad\u0131rlar. Tam olarak burada Parker ve arkada\u015flar\u0131 (20) \u00f6nemli bir soru sormaktad\u0131rlar: Gizlilik veya mahremiyet gerek\u00e7esiyle kendisi veya bir ba\u015fkas\u0131 i\u00e7in risk olu\u015fturmayan bireyler de dahil olmak \u00fczere bir b\u00fct\u00fcn olarak topluma izolasyon uygulanmas\u0131 ahlaken kabul edilebilir mi? Bu sorunun tam kar\u015f\u0131s\u0131nda durabilecek \u00e7\u00f6z\u00fcm yolu daha \u00f6nce de bahsetti\u011fimiz gibi ak\u0131ll\u0131 sosyal mesafe y\u00f6ntemi olarak \u201ctemasl\u0131 takibi\u201d ve mobil uygulamalard\u0131r. B\u00f6ylece sadece infekte ve olas\u0131 infekte ki\u015filer izole edilerek toplumun tamam\u0131na yay\u0131lacak bir soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilebilecektir. Ayr\u0131ca e\u011fer bu ihlal bir\u00e7ok hayat\u0131n kurtar\u0131lmas\u0131na ve salg\u0131n\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131na katk\u0131da bulunma potansiyeline sahipse, ahlaken kabul edilebilir bir de\u011fer ifade etmeye ba\u015flar.<\/p>\n Mahremiyet t\u0131p eti\u011finin \u00f6zerkli\u011fe sayg\u0131 ilkesiyle i\u00e7 i\u00e7e bir konumdad\u0131r. Hasta perspektifinden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda insani bir hak, hekim i\u00e7inse \u00f6zerkli\u011fe sayg\u0131 prensibinden v\u00fccut bulan bir kurald\u0131r. Fakat biyomedikal eti\u011fin 4 prensibi aras\u0131nda herhangi bir hiyerar\u015fi ya da di\u011ferlerine bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck durumu mevcut de\u011fildir. Bir etik ikilem durumunda verilecek olan karar\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olan en az say\u0131da etik ilkeyi ihlal etmesi beklenir. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6zetilecek ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 ko\u015fullar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 halinde \u00f6nceliklerin s\u0131ras\u0131 de\u011fi\u015febilir. Beauchamp ve Childress (21) b\u00f6ylesi bir ikilem durumunda hangi etik ilkenin se\u00e7ilip \u00f6ncelenece\u011fiyle ilgili keyfilikten ka\u00e7\u0131n\u0131lmas\u0131 ve bir disiplin getirilmesi amac\u0131yla alt\u0131 kural getirmi\u015ftir:<\/p>\n Bu 6 \u015fart\u0131 temasl\u0131 takibi uygulamalar\u0131 i\u00e7in ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda toplumun genelinin sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 amac\u0131yla bireylerin \u00f6zerklik ve mahremiyetinin tabii ki sadece belirli g\u00fcvenlik \u00e7er\u00e7eveleri i\u00e7erisinde k\u0131s\u0131tlanmas\u0131 mazur g\u00f6r\u00fclebilir.\u00a0<\/span><\/span><\/p>\n Temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131 kat\u0131 \u015fekilde uygulayan \u00fclkelerin elde ettikleri nicel ba\u015far\u0131 t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n dikkatini \u00e7ekmi\u015f durumdad\u0131r. \u00d6l\u00fcm say\u0131lar\u0131 ve oranlar\u0131 noktas\u0131nda k\u00f6t\u00fc bir seyir izleyen Birle\u015fik Krall\u0131k gibi \u00fclkeler de ge\u00e7 d\u00f6nemde olsa dahi temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131 y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe koyma karar\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r (24). Peki mobil uygulamayla desteklenmi\u015f bir temasl\u0131 takibinin b\u00fct\u00fcn \u00fclkeler ya da k\u00fclt\u00fcrlerde ayn\u0131 oranda ba\u015far\u0131l\u0131 olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Bu konuda %0.04 \u00f6l\u00fcm oran\u0131yla \u00f6ne \u00e7\u0131kan Singapur; yakla\u015f\u0131k olarak 5.6 milyon n\u00fcfusa ve g\u00f6rece k\u00fc\u00e7\u00fck y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcne sahip bir ada \u00fclkesidir. Kontrol\u00fcn az pop\u00fclasyon i\u00e7erisinde ve denizlerle \u00e7evrili s\u0131n\u0131rl\u0131 bir alanda daha kolay olabilece\u011fini s\u00f6ylemek ve Singapur\u2019un ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 buna ba\u011flamak mant\u0131kl\u0131 bir \u00f6nermedir. Burada G\u00fcney Kore\u2019de kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201c31. Hasta\u201d vakas\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 bir \u00f6rnek olmaktad\u0131r. G\u00fcney Kore yakla\u015f\u0131k 51.6 milyon n\u00fcfusa ve Singapur\u2019a g\u00f6re b\u00fcy\u00fck y\u00fcz\u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcne sahip bir kara par\u00e7as\u0131d\u0131r. \u00dclkede ilk vaka \u00c7in kaynakl\u0131 olarak 20 Ocak 2020\u2019de g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Temasl\u0131 takibi y\u00f6ntemiyle k\u0131sa s\u00fcrede 30 infekte ki\u015fi saptan\u0131yor ve karantina alt\u0131na al\u0131n\u0131yor. 4 hafta s\u00fcrecince, sadece 30 vakayla hastal\u0131k \u00fclke s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde kontrol alt\u0131nda tutuluyor. Ne \u015fekilde infekte oldu\u011fu bilinmeyen 31. hasta ise temasl\u0131 takibinin radar\u0131na yakalanm\u0131yor. 31. hastan\u0131n g\u00f6zden ka\u00e7mas\u0131yla 19 May\u0131s 2020 tarihine gelindi\u011finde \u00fclkede vaka say\u0131s\u0131 11 078\u2019e ula\u015f\u0131yor. Burada dikkat \u00e7ekici olarak vakalar\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda 31. hastan\u0131n rotas\u0131 \u00fczerinde oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor (25). Dolay\u0131s\u0131yla 328 milyon n\u00fcfusuyla bir k\u0131ta \u00fclkesi olan Amerika Birle\u015fik Devletleri (ABD) gibi bir \u00fclkede temasl\u0131 takibi uygulamas\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131l\u0131 olup olamayaca\u011f\u0131 \u015f\u00fcphelidir. Di\u011fer yandan telefon \u00fczerinden y\u00fcr\u00fct\u00fclen b\u00f6yle bir uygulamada ak\u0131ll\u0131 telefon kullanmayan vatanda\u015flar\u0131n sistemin a\u00e7\u0131k noktas\u0131 oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Di\u011fer tart\u0131\u015fmal\u0131 nokta ise yap\u0131lan s\u0131k\u0131 denetlemelerle s\u00fcr\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7erek yeni salg\u0131n dalgalar\u0131na daha duyarl\u0131 bir pop\u00fclasyonun olu\u015fmas\u0131 ihtimalidir.<\/p>\n Yine k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 yakla\u015f\u0131mlar ve hangi toplulu\u011fun neye ihtiyac\u0131 oldu\u011fu da pandemiyle m\u00fccadelede, m\u00fccadele politikalar\u0131n\u0131 ve y\u00f6ntemlerini \u015fekillendiren kriterler aras\u0131nda olmaktad\u0131r. Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019ta yap\u0131lan bir anket ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n %74\u2019\u00fcn\u00fcn temasl\u0131 takibi ve mobil uygulamalar\u0131 destekledi\u011fi g\u00f6r\u00fclmektedir (23). Di\u011fer yandan ABD ve Almanya\u2019da benzeri sivil k\u0131s\u0131tlamalar i\u00e7in vatanda\u015flar\u0131n protesto eylemleri yapt\u0131klar\u0131 g\u00f6r\u00fclmektedir. Bu protestolar s\u0131ras\u0131nda yap\u0131lan r\u00f6portajlarda vatanda\u015flar, l\u00fczumu halinde kendi izolasyonlar\u0131n\u0131 kendilerinin yapabileceklerini ve devlet eliyle cebren b\u00f6yle bir uygulamay\u0131 kabul etmediklerini bildirmektedirler (26). Fakat Alman yetkililerin yapt\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131yla Nisan 2020\u2019de 0.7\u2019e gerileyen R0 de\u011ferinin Almanya\u2019da soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasaklar\u0131n\u0131n kald\u0131r\u0131lmas\u0131 sonucunda y\u00fckselme e\u011filiminde oldu\u011fu ve 0.96\u2019\u0131 buldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndedir (27). \u00d6te yandan pandemi s\u00fcrecinde sadece hafta sonlar\u0131 ve resm\u00ee tatillerde soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 uygulanan T\u00fcrkiye\u2019de \u0130stanbul\u2019da hemen her seferinde yasa\u011f\u0131 ihlal edenler g\u00f6r\u00fcl\u00fcrken, ayn\u0131 \u00fclkenin ba\u015fka bir \u015fehrinde yasak olmad\u0131\u011f\u0131 halde insanlar\u0131n d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmayarak \u00f6z iradeleriyle izole olduklar\u0131 haberlere yans\u0131maktad\u0131r (28).\u00a0<\/span><\/p>\n M\u00fccadele s\u0131ras\u0131nda uygulanan soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 ya da temasl\u0131 takibi gibi uygulamalar\u0131n merkezinde insan fakt\u00f6r\u00fcn\u00fcn oldu\u011fu ve bu nedenle sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n \u00fclkeden \u00fclkeye, k\u00fclt\u00fcrden k\u00fclt\u00fcre ve hatta ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015febilece\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. Tekd\u00fcze bir uygulaman\u0131n t\u00fcm bir toplulu\u011fa dayat\u0131lmas\u0131 bilimsel olarak ya da ahlaki olarak kabul edilebilir de\u011fildir. Etik de\u011ferlendirmeler toplumun ahlak alg\u0131s\u0131ndan ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcnden ba\u011f\u0131ms\u0131z de\u011fildir.\u00a0<\/span><\/p>\n Bu \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131zda COVID-19 pandemisiyle m\u00fccadele kapsam\u0131nda kullan\u0131lan temasl\u0131 takibi mobil uygulamalar\u0131yla t\u00fcreyen etik sorunlar\u0131 ortaya koyarak tahlil etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. COVID-19 pandemisi bir orman yang\u0131n\u0131 gibi b\u00fcy\u00fcmekte ve t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 etkisi alt\u0131na almaktad\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz itibariyle kan\u0131tlanm\u0131\u015f bir tedavi y\u00f6ntemi bulunabilmi\u015f de\u011fildir. \u0130yimser tahminlere g\u00f6re de yak\u0131n gelecekte k\u00fcratif bir tedavinin bulunma ihtimali d\u00fc\u015f\u00fck g\u00f6r\u00fcnmektedir. \u015eu ana kadar salg\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde bariyer olu\u015fturabilecek kan\u0131ta dayal\u0131 tek y\u00f6ntem basit hijyen uygulamalar\u0131, sosyal mesafe ve izolasyondur. Ge\u00e7mi\u015f tecr\u00fcbeler ve mevcut veriler bu t\u00fcr yapay zek\u00e2 temelli mobil uygulamalar\u0131n pandeminin neden oldu\u011fu zararlar\u0131 azaltma ve toplumun tamam\u0131n\u0131 kapsayan uzun s\u00fcreli soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasaklar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7me noktas\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fini g\u00f6stermektedir. \u0130nsan ya\u015fam\u0131n\u0131 korumak en \u00fcst mertebede ahlaki bir g\u00f6rev olsa dahi bu y\u00f6ntemler beraberinde pek \u00e7ok etik sorun bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Mahremiyet, bilgi gizlili\u011fi, sivil \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve \u00f6zerklik bu uygulamalarla en \u00e7ok ihlal edilen etik de\u011ferlerdir. Temas takibini kolayla\u015ft\u0131rmak i\u00e7in cep telefonu uygulamalar\u0131n\u0131n do\u011fru bir \u015fekilde kullan\u0131lmas\u0131, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir ve sa\u011flam bir kamu g\u00fcveninin olu\u015fturulmas\u0131na ba\u011fl\u0131d\u0131r. B\u00f6yle bir g\u00fcven ger\u00e7ekten garanti edilmelidir. Bu uygulamalar planlan\u0131rken ne kadar kamu g\u00fcvenli\u011fi ve yarar\u0131 \u00f6n plana \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f olsa da bu durum t\u00fcm pop\u00fclasyonun bir panoptikon gibi 7\/24 izlendi\u011fi ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmeyecektir. \u0130yi kurulmu\u015f g\u00fcven i\u00e7in gereksinimler \u00fclkeden \u00fclkeye ve k\u00fclt\u00fcrden k\u00fclt\u00fcre hatta belki de inan\u00e7 sistemlerine ve hatta ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fiklik g\u00f6sterecektir. Bununla birlikte konu edindi\u011fimiz sorunlar a\u00e7\u0131k\u00e7a dile getirilmeli ve gerek\u00e7eleri a\u00e7\u0131klanmal\u0131d\u0131r (20).<\/span><\/p>\n Halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilgilendiren t\u00fcm acil durumlar, kaos ve bunlarla ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in at\u0131lan ad\u0131mlar, mahremiyet, g\u00fcvenlik, adalet, ayr\u0131mc\u0131l\u0131k ve damgalama ihlallerinin yayg\u0131n olarak meydana geldi\u011fi durumlard\u0131r (20). Yeni teknolojilerin geli\u015ftirilmesi ve uygulanmas\u0131n\u0131n sorunlar ortaya \u00e7\u0131karabilece\u011fi ya da \u00f6nceki var olan sorunlar\u0131 art\u0131rabilece\u011fi unutulmamal\u0131d\u0131r. Bir pandeminin ivedi ve kaotik zaman i\u00e7erisinde t\u00fcm yap\u0131sal sorunlar\u0131n\u0131n ele al\u0131nmas\u0131n\u0131n imkans\u0131zl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, saha ekibinin paralelinde bu ve benzer sorunlar\u0131 ele alacak ve \u00e7\u00f6z\u00fcmleyecek; etik, hukuk ve sosyoloji uzmanlar\u0131ndan m\u00fcte\u015fekkil bir mutfak ekibinin de istihdam edilmesi zaruridir.\u00a0<\/span><\/p>\n Burada unutulmamas\u0131 gereken di\u011fer bir konu ise yap\u0131lan t\u00fcm etik tahliller COVID-19\u2019un ge\u00e7ici bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131yla yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc verilecek kararlar zaman mefhumuyla yak\u0131n ili\u015fki i\u00e7erisindedir. E\u011fer COVID-19\u2019da mevsimsel grip gibi ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olursa verilen ahlaki ve hukuki h\u00fck\u00fcmler muhakkak de\u011fi\u015fecektir. COVID-19 sonland\u0131\u011f\u0131 g\u00fcn geriye y\u00f6nelik olarak hangi m\u00fcdahalelerin etkili veya etkisiz oldu\u011fu hakk\u0131nda bilimsel, epidemiyolojik ve t\u0131bbi kan\u0131tlar ortaya konmu\u015f olacakt\u0131r. G\u00fcn\u00fcn sonunda temasl\u0131 takibinin etkili oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131karsa, di\u011fer bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131k salg\u0131nlar\u0131nda kullan\u0131lmas\u0131 i\u00e7in etik \u00e7\u0131kar\u0131mlar hakk\u0131nda yeni sorular ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r.\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" G\u0130R\u0130\u015e Aral\u0131k 2019\u2019da \u00c7in\u2019in Hubei eyaletinin Vuhan \u015fehrinde etiyolojisi bilinmeyen atipik pn\u00f6moni vakalar\u0131 bildirildi. Ocak 2020\u2019de bu atipik pn\u00f6moniye neden olan etkenin daha \u00f6nce insanlarda tespit edilmemi\u015f yeni bir koronavirus (2019-nCoV) t\u00fcr\u00fc oldu\u011fu tespit edildi. Bu yeni koronavirus pn\u00f6monisi D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan yeni tip koronavirus (n-CoV) ya da COVID-19 salg\u0131n\u0131 olarak isimlendirildi (1). […]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5127],"tags":[5174,5073,5177,5175,5176],"class_list":["post-22124","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-derleme","tag-covid-19","tag-etik","tag-kisisel-ozerklik","tag-temasli-takibi","tag-yapay-zeka"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22124","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22124"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22124\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":22832,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22124\/revisions\/22832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22124"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22124"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22124"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}TEMASLI TAK\u0130B\u0130<\/b><\/h2>\n
TAR\u0130HTE TEMASLI TAK\u0130B\u0130<\/b><\/h2>\n
R0 DE\u011eER\u0130<\/b><\/h2>\n
COVID-19\u2019DA TEMASLI TAK\u0130B\u0130 \u00d6RNEKLER\u0130 VE YAPAY ZEKANIN KULLANIMI<\/b><\/h2>\n
ET\u0130K SORUNLAR<\/b><\/h2>\n
Fayda ve Zarar<\/b><\/h3>\n
\u00d6zg\u00fcrl\u00fcklerin K\u0131s\u0131tlanmas\u0131<\/b><\/h3>\n
Gizlilik ve Mahremiyet<\/b><\/h3>\n
\n
\u0130RDELEME<\/b><\/h2>\n
SONU\u00c7<\/b><\/h2>\n