{"id":22052,"date":"2021-04-30T17:42:58","date_gmt":"2021-04-30T14:42:58","guid":{"rendered":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/?p=22052"},"modified":"2022-01-28T16:01:31","modified_gmt":"2022-01-28T13:01:31","slug":"pandemi-surecinde-kronik-hepatit-c","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/2021\/04\/30\/pandemi-surecinde-kronik-hepatit-c\/","title":{"rendered":"Pandemi S\u00fcrecinde Kronik Hepatit C"},"content":{"rendered":"<h2><b>G\u0130R\u0130\u015e<\/b><\/h2>\n<p>Koronavirus hastal\u0131\u011f\u0131 2019 (COVID-19) a\u011f\u0131r akut solunum sendromu virusu-2 (SARS-CoV-2)\u2019nin neden oldu\u011fu bir infeksiyondur. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan 11 Mart 2020 tarihinde pandemi ilan edilmi\u015ftir ve halen ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131nda d\u00fcnyay\u0131 etkilemeye devam etmektedir (1). COVID-19 pandemisinin etkilerinin ve yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n daha ne kadar s\u00fcrece\u011fi konusunda belirgin bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc yoktur. Pandemi nedeniyle t\u00fcm d\u00fcnyada \u00f6zellikle kronik hastal\u0131klar\u0131 olan ki\u015filer hem COVID-19 hem de kronik hastal\u0131klar\u0131n\u0131n y\u00f6netimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan ciddi risk ta\u015f\u0131maktad\u0131r (2). Bu hastal\u0131klardan birisi de kronik hepatit C (KHC) infeksiyonudur. Parenteral yolla bula\u015fan, hastalar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda asemptomatik seyreden, ancak tan\u0131 almazsa siroz ve karaci\u011fer kanserine neden olabilen, hastalar\u0131n tan\u0131 ve tedavisi i\u00e7in aral\u0131kl\u0131 takip gerektiren KHC, bu \u00f6zellikleri nedeniyle pandemi s\u00fcrecinden en \u00e7ok etkilenen kronik hastal\u0131klar aras\u0131ndad\u0131r (3). Di\u011fer kronik hastal\u0131klarda oldu\u011fu gibi KHC\u2019de de pandemi d\u00f6neminde hasta izlemleriyle ilgili \u00f6nemli sorunlar ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r. Pandemi d\u00f6neminde KHC infeksiyonu tedavisini de\u011ferlendirmeden \u00f6nce g\u00fcncel KHC y\u00f6netimini vurgulamak uygun olacakt\u0131r.<\/p>\n<h2><b>G\u00dcNCEL KRON\u0130K HEPAT\u0130T\u00a0<\/b><b>C TEDAV\u0130S\u0130<\/b><\/h2>\n<p>KHC d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda \u00f6nemli bir halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunudur. DS\u00d6\u2019n\u00fcn son verilerine g\u00f6re d\u00fcnya genelinde 71 milyon ki\u015fi hepatit C virusu (HCV) ile kronik olarak infektedir. Son y\u0131llarda kullan\u0131ma giren do\u011frudan etkili antiviral (DEA) tedavilerle y\u00fcksek kal\u0131c\u0131 virolojik yan\u0131t (KVY) elde edilebilmekte ve HCV\u2019ye ba\u011fl\u0131 geli\u015febilecek mortalite ve morbidite \u00f6nlenebilmektedir (4). KVY elde edilen hastalar\u0131n %99\u2019undan fazlas\u0131 HCV infeksiyonundan tamamen kurtulur.<\/p>\n<p>KHC tedavisi 1996 y\u0131l\u0131nda interferon (\u0130FN) ile ba\u015flam\u0131\u015f ve bu alanda geli\u015ftirilen tedavi rejimleriyle KVY oran\u0131nda \u00f6nemli art\u0131\u015f sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r (5). G\u00fcn\u00fcm\u00fczde t\u00fcm HCV genotiplerine etkili, iyi tolere edilebilen, k\u0131sa tedavi s\u00fcresi olan ve kolay kullan\u0131labilen DEA ajanlar\u0131n kullan\u0131ma girmesiyle tedavideki ba\u015far\u0131 oran\u0131 artm\u0131\u015ft\u0131r. G\u00fcnde tek veya \u00fc\u00e7 tabletlik pangenotipik ve RBV i\u00e7ermeyen rejimlerle %95 veya daha y\u00fcksek k\u00fcr oranlar\u0131 elde edilmektedir (6).<\/p>\n<p>T\u00fcrk Klinik Mikrobiyoloji ve \u0130nfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 Derne\u011fi Viral Hepatit \u00c7al\u0131\u015fma Grubu taraf\u0131ndan 2017 y\u0131l\u0131nda g\u00fcncellenen KHC infeksiyonunun y\u00f6netimi ba\u015fl\u0131kl\u0131 uzla\u015f\u0131 raporunda HCV genotip 1 ile infekte hastalar\u0131n tedavisinde SOF \/ ledipasvir (LDV), paritaprevir (PTV)\/ritonavir (RTV)\/ombitasvir (OBV)+dasabuvir (DSV), SOF\/velpatasvir (VEL), grazoprevir (GRZ)\/elbasvir (EBV), SOF+daclatasvir (DCV), SOF+simeprevir (SMV) kombinasyonlar\u0131 \u00f6nerilmi\u015ftir (7). HCV genotip 4 ile infekte hastalarda PTV\u2019li kombinasyon tedavisinde DSV olamamas\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda ayn\u0131 tedavi se\u00e7enekleri yer almaktad\u0131r. HCV genotip 2 ve 3 ile infekte hastalarda SOF\/LDV, SOF\/DCV, HCV genotip 5 ve 6 ile infekte olgularda ise SOF\/LDV, SOF\/VEL ve SOF\/DCV \u00f6nerilen tedavi se\u00e7enekleridir.<\/p>\n<p>Pangenotipik se\u00e7enekler olarak glecaprevir (GLE)\/pibrentasvir (PIB) ve SOF\/VEL\/voxilaprevir (VOX) kombinasyonlar\u0131n\u0131n klinik kullan\u0131ma sunulmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan g\u00fcncel tedavi k\u0131lavuzlar\u0131nda bu se\u00e7enekler yer alm\u0131\u015ft\u0131r. Amerika Karaci\u011fer Hastal\u0131klar\u0131 Derne\u011fi ve Amerika \u0130nfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 Derne\u011fi taraf\u0131ndan haz\u0131rlanan k\u0131lavuzda naif veya peg-\u0130FN+RBV deneyimli sirotik olmayan veya kompanse sirotik hastalarda genotiplere g\u00f6re \u00f6nerilen tedavi \u015femalar\u0131 a\u015fa\u011f\u0131da \u00f6zetlenmi\u015ftir (8):<\/p>\n<p><i>HCV genotip 1a\/1b infeksiyonu:<\/i><\/p>\n<ul>\n<li>GZR (100 mg)\/EBR (50 mg) &#8211; 12 hafta (GT1a\u2019da elbasvire bazal diren\u00e7 yoksa, GT1b ile infekte naif-sirotik olmayan hastalarda fibroz hafifse 8 hafta verilebilir.)<\/li>\n<li>GLE\/PIB &#8211; 8 hafta (Deneyimli sirotik hastalarda 12 hafta)<\/li>\n<li>SOF\/LDV (90 mg) &#8211; 12 hafta (HIV koinfeksiyonu olmayan, HCV RNA&lt;6 milyon \u0130\u00dc\/ml, naif-sirotik olmayan hastalarda 8 hafta verilebilir. Deneyimli-sirotik hastalarda alternatif tedavide RBV ile kombine kullan\u0131labilir.)<\/li>\n<li>SOF\/VEL (100 mg) &#8211; 12 hafta<\/li>\n<\/ul>\n<p><i>CV genotip 2 infeksiyonu:<\/i><\/p>\n<ul>\n<li>GLE\/PIB &#8211; 8 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda 12 hafta)<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li>SOF\/VEL &#8211; 12 hafta<\/li>\n<\/ul>\n<p><i>HCV genotip 3 infeksiyonu:<\/i><\/p>\n<ul>\n<li>GLE\/PIB &#8211; 8 hafta (Deneyimli-sirotik olmayan [alternatif tedavi] ve olan hastalarda 16 hafta)<\/li>\n<li>SOF\/VEL &#8211; 12 hafta (Deneyimli-sirotik olmayan, naif veya deneyimli-sirotik hastalarda VEL\u2019e kar\u015f\u0131 NS5A RAS Y93H mutasyonu yoksa kullan\u0131l\u0131r. Sirotik hastalarda mutasyon varsa ve deneyimli-sirotik hastalarda RBV ile kombine olarak uygulanabilir [naif ve deneyimli-sirotik hastalarda alternatif].)<\/li>\n<li>SOF\/VEL\/VOX &#8211; 12 hafta (NS5A RAS Y93H mutasyonu olan, naif-sirotik hastalarda ve deneyimli-sirotik olmayan hastalarda alternatif tedavide kullan\u0131labilir.)<\/li>\n<li>GZR\/EBR &#8211; 12 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda alternatif)<\/li>\n<li>GZR + SOF &#8211; 12 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda alternatif)<\/li>\n<\/ul>\n<p><i>HCV genotip 4 infeksiyonu<\/i><\/p>\n<ul>\n<li>GLE\/PIB &#8211; 8 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda 12 hafta)<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li>SOF\/LDV &#8211; 12 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda RBV ile kombine alternatif tedavi)<\/li>\n<li>SOF\/VEL- 12 hafta<\/li>\n<li>GZR\/EBR &#8211; 12 hafta (Deneyimli-sirotik olan veya olmayan relaps hastalar\u0131nda )<\/li>\n<\/ul>\n<p><i>HCV genotip 5\/6 infeksiyonu<\/i><\/p>\n<ul>\n<li>GLE\/PIB- 8 hafta (Deneyimli-sirotik hastalarda 12 hafta)<\/li>\n<li>SOF\/VEL &#8211; 12 hafta<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/li>\n<li>SOF\/LDV &#8211; 12 hafta (Naif GT6e\u2019de \u00f6nerilmez.)<\/li>\n<\/ul>\n<p>Avrupa Karaci\u011fer Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Derne\u011fi (European Association for the Study of the Liver &#8211; EASL) 2018 k\u0131lavuzunda da benzer \u00f6neriler yer almakla beraber en dikkat \u00e7ekici fark genotip 1b ile infekte hastalarda PTV-RTV\/OBV+DSV kombinasyon tedavisinin \u00f6nerilmesidir (9). Ek olarak bu k\u0131lavuzda RBV i\u00e7eren kombinasyonlar\u0131n nadir durumlar d\u0131\u015f\u0131nda \u00f6nerilmemesidir. Amerikan Karaci\u011fer Hastal\u0131klar\u0131 Ara\u015ft\u0131rma Derne\u011fi (American Association for the Study of Liver Diseases-AASLD) ve Amerika \u0130nfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 Derne\u011fi (Infectious Diseases Society of America-IDSA) 2020 y\u0131l\u0131nda g\u00fcncelledi\u011fi k\u0131lavuzda ise tedavi-naif, sirotik olan ve olmayan hastalar i\u00e7in GLE\/PIB &#8211; 8 hafta ve SOF\/VEL- 12 hafta (sirotik hastalarda HCV genotip 1,2, 4, 5 ve 6 i\u00e7in) kombinasyonlar\u0131 \u00f6nerilmektedir (10).<\/p>\n<p>\u00dclkemizde 04.09.2019 tarihli Sa\u011fl\u0131k Uygulama Tebli\u011fi (SUT)\u2019ne g\u00f6re GLE\/PIB kombinasyonu naif, sirotik olmayan hastalara 8 hafta s\u00fcreyle ve Child-Pugh s\u0131n\u0131flamas\u0131na g\u00f6re A grubunda olan, kompanse sirotik hastalara ise 12 hafta s\u00fcreyle \u00f6nerilmektedir (11). Daha \u00f6nce Peg-\u0130FN, Peg-\u0130FN+RBV, Peg-\u0130FN+RBV+BOC\/TLV kullanm\u0131\u015f, NS5A deneyimsiz, sirotik olmayan HCV genotip 3 d\u0131\u015f\u0131 infeksiyonu olan hastalarda GLE\/PIB 8 hafta s\u00fcreyle, NS5A deneyimi varsa 16 hafta s\u00fcreyle \u00f6nerilmektedir. Child-Pugh s\u0131n\u0131flamas\u0131na g\u00f6re A grubunda olan, kompanse sirotik hastalarda NS5A deneyimi yoksa 12 hafta, varsa 16 hafta \u00f6nerilmektedir. HCV genotip 3 ile infekte NS5A-naif veya deneyimli hastalarda tedavi s\u00fcresi 16 hafta olarak bildirilmi\u015ftir. Child-Pugh s\u0131n\u0131flamas\u0131na g\u00f6re B ve C grubunda olan, HCV genotip 1, 4, 5 ve 6 ile infekte naif veya deneyimli (Peg-\u0130FN, Peg-\u0130FN+RBV, Peg-\u0130FN+RBV+BOC\/TLV deneyimi olan) hastalara, NS5A deneyimi olsun veya olmas\u0131n SOF\/LDV+RBV kombinasyonu 12 hafta s\u00fcreyle \u00f6nerilmi\u015ftir. PTV-RTV\/OBV+DSV kombinasyonu HCV genotip 1a ile infekte, naif veya NS5A d\u0131\u015f\u0131 deneyimli, sirotik olmayan hastalara RBV ile kombine 12 hafta, sirotik hastalara 24 hafta s\u00fcreyle verilmektedir. HCV genotip 1b ile infekte naif, sirotik olmayan veya kompanse sirotik hastalarda 8 veya 12 hafta \u00f6nerilmektedir. NS5A d\u0131\u015f\u0131 deneyimi olanlarda ise 12 hafta s\u00fcreyle verilmesi \u00f6nerilmi\u015ftir. HCV genotip 4 ile infekte naif veya deneyimli (NS5A-naif olanlarda) kompanse sirotik olan veya olmayan hastalarda PTV-RTV\/OBV+RBV tedavisi 12 hafta s\u00fcreyle \u00f6nerilmektedir. SUT&#8217;ta 16.06.2020 tarihinde yap\u0131lan son g\u00fcncellemeyle daha \u00f6nce DEA kullanan ancak ba\u015far\u0131 elde edilmemi\u015f hastalara ikinci kez DEA tedavi kullanma se\u00e7ene\u011fi ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r (12).<\/p>\n<p>\u00dclkemizde DEA tedavilerin sonu\u00e7lar\u0131yla ilgili ger\u00e7ek ya\u015fam verileri yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131r. HCV genotip 1 ve 4 ile infekte, naif veya \u0130FN bazl\u0131 tedavi deneyimi olan 862 hastada PTV-RTV\/OBV\u00b1DSV\u00b1RBV kombinasyon tedavisinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirildi\u011fi ara\u015ft\u0131rmada KVY12 oran\u0131 %99.1 (sirotik olmayan hastalarda %99.5, kompanse sirotik hastalarda %95.5) bulunmu\u015ftur (13).<\/p>\n<p>KHC tedavisinde DEA ila\u00e7 \u00e7a\u011f\u0131yla k\u00fcr elde edilebiliyor olmas\u0131, DS\u00d6 taraf\u0131ndan t\u00fcm d\u00fcnyada HCV eliminasyonuna y\u00f6nelik bir planlama yap\u0131lmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Global hepatit eliminasyonunu hedefleyen DS\u00d6\u2019n\u00fcn bu program\u0131n\u0131n uygulanmas\u0131nda sorunlar ya\u015fanmazsa, 2015 y\u0131l\u0131ndan 2030 y\u0131l\u0131na kadar HCV olgu say\u0131s\u0131n\u0131n %90 azalarak 170 binlere inmesi, yine HCV\u2019yle ili\u015fkili \u00f6l\u00fcmlerin de %65 azalarak 140 bine inmesi \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir (14). T\u00fcm d\u00fcnyada HCV eliminasyonuna y\u00f6nelik planlama ve \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131rken ortaya \u00e7\u0131kan COVID-19 pandemisi y\u00fcr\u00fct\u00fclmekte olan s\u00fcre\u00e7lerin belirgin \u015fekilde aksamas\u0131na neden olmu\u015ftur (4,2).<\/p>\n<h2><b>COVID-19 PANDEM\u0130S\u0130<\/b><\/h2>\n<p>Pandemi d\u00f6neminde EASL ve Avrupa Klinik Mikrobiyoloji ve Enfeksiyon Hastal\u0131klar\u0131 Derne\u011fi (European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases-ESCMID)\u2019in karaci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 olan hastalar\u0131n bak\u0131m\u0131na ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda bu bak\u0131m\u0131n yerel ve\/veya ulusal infeksiyon dinamikleri ve politikalar\u0131yla karaci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u015fiddeti aras\u0131nda dengeleyici olmas\u0131 gerekti\u011fi bildirilmi\u015ftir. COVID-19 ve karaci\u011fere etkisi hakk\u0131nda cevaplanmam\u0131\u015f sorular bulunmaktad\u0131r. Viral kinetik ve hepatobiliyer\/gastrointestinal yolaklar aras\u0131ndaki ili\u015fki, imm\u00fcnos\u00fcpresyonun COVID-19 seyrine etkisi ve virusun ind\u00fckledi\u011fi hepatik dekompansasyon riski bu sorulardan baz\u0131lar\u0131d\u0131r (15).<\/p>\n<p>Bu hastalar a\u00e7\u0131s\u0131ndan iki temel sorun bulunmaktad\u0131r. Bu problemlerden ilki tedavi ba\u015flanmas\u0131 gereken hastalar\u0131n tedavilerinin ba\u015flanamamas\u0131 sonucu hastal\u0131k progresyonu (siroz, hepatosel\u00fcler kanser; HSK, karaci\u011fer yetmezli\u011fi) riski olmas\u0131, ikincisi ise tedavi almakta olan hastalar\u0131n tedavilerinin yar\u0131m kalmas\u0131 veya kesintiye u\u011framas\u0131d\u0131r (16,17). Mevcut sorunlar\u0131n do\u011fru y\u00f6netilmesi i\u00e7in COVID-19 hastalar\u0131nda karaci\u011ferdeki de\u011fi\u015fimlerin bilinmesi \u00f6nemlidir.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<h2><b>COVID-19 VE KARAC\u0130\u011eER<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/b><\/h2>\n<div id=\"attachment_22420\" style=\"width: 2196px\" class=\"wp-caption alignright\"><a href=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/kd.2021.03_Tablo_1-1.png\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" aria-describedby=\"caption-attachment-22420\" class=\"wp-image-22420 size-full\" src=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/kd.2021.03_Tablo_1-1.png\" alt=\"\" width=\"2186\" height=\"1538\" srcset=\"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/kd.2021.03_Tablo_1-1.png 2186w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/kd.2021.03_Tablo_1-1-370x260.png 370w, https:\/\/www.klimikdergisi.org\/wp-content\/uploads\/2021\/04\/kd.2021.03_Tablo_1-1-768x540.png 768w\" sizes=\"auto, (max-width: 2186px) 100vw, 2186px\" \/><\/a><p id=\"caption-attachment-22420\" class=\"wp-caption-text\"><strong>Tablo 1. <\/strong>COVID-19 Tedavisi i\u00e7in \u00d6nerilen\/Tart\u0131\u015f\u0131lan \u0130la\u00e7lar ve Karaci\u011fer Hastal\u0131\u011f\u0131 Olan veya Karaci\u011fer Nakli Yap\u0131lm\u0131\u015f Hastalar i\u00e7in De\u011ferlendirmeler*<\/p><\/div>\n<p>COVID-19, as\u0131l olarak akci\u011fer bulgular\u0131yla ortaya \u00e7\u0131ksa da olgular\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131nda di\u011fer organlar, \u00f6zellikle de karaci\u011fer tutulumlar\u0131 izlenmektedir (18,19). Mevcut \u00e7al\u0131\u015fmalarda hastalar\u0131n %14.8-%53\u2019\u00fcnde anormal aspartat aminotransferaz (AST)\/alanin aminotransaminaz. (ALT) d\u00fczeylerine e\u015flik eden hafif bilir\u00fcbin y\u00fcksekli\u011fiyle ortaya \u00e7\u0131kan karaci\u011fer hasar\u0131 oldu\u011fu bildirilmektedir. Mortal seyreden hastalarda ise bu oran %78\u2019e kadar \u00e7\u0131kabilmektedir (20). \u015eu ana kadar yay\u0131mlanan kohort \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, \u00f6nceden var olan kronik karaci\u011fer hastal\u0131klar\u0131 ayr\u0131nt\u0131l\u0131 olarak bildirilmemi\u015f olsa da y\u00fcksek ALT seviyeleri, d\u00fc\u015f\u00fck trombosit say\u0131s\u0131 ve alb\u00fcmin seviyesi hastalarda y\u00fcksek mortaliteyle ili\u015fkilendirilmi\u015ftir (21). Olgu serilerinde ALT ve AST d\u00fczeylerinin normal \u00fcst s\u0131n\u0131r\u0131n \u00fc\u00e7 kat\u0131ndan fazla olmayacak \u015fekilde artt\u0131\u011f\u0131, serum bilir\u00fcbin d\u00fczeyi artan hasta oran\u0131n\u0131n %10 civar\u0131nda oldu\u011fu, hastalar\u0131n %50 kadar\u0131nda da GGT serum d\u00fczeyinin artt\u0131\u011f\u0131 belirtilmektedir (21-23).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>Mortalite geli\u015fen COVID19 hastalar\u0131n\u0131n karaci\u011fer biyopsi \u00f6rneklerinde orta d\u00fczeyde hepatosteatoz ve hafif lobuler\/portal aktivite oldu\u011fu bildirilmektedir (24). COVID-19 hastalar\u0131nda klinik olarak g\u00f6r\u00fclen hepatobiliyer patolojilerin ve karaci\u011fer histolojisindeki de\u011fi\u015fikliklerin olas\u0131 nedenleri \u015fu \u015fekilde \u00f6zetlenebilir (24,25):<\/p>\n<ol>\n<li>Hepatik h\u00fccrelerde SARS-CoV-2\u2019nin aktif replikasyonu ve direkt sitopatik etkisi<\/li>\n<li>COVID-19 infeksiyonuna ba\u011fl\u0131 geli\u015fen komplikasyonlar veya tedavileri<\/li>\n<li>Virusun neden oldu\u011fu a\u011f\u0131r inflamasyona ba\u011fl\u0131 de\u011fi\u015fiklikler, sepsis, septik \u015fok, hipoksik hasar ve\/veya ventilat\u00f6r komplikasyonlar\u0131<\/li>\n<li>\u0130la\u00e7lar (antibiyotikler, antiviraller veya destek ama\u00e7l\u0131 kullan\u0131lan di\u011fer ila\u00e7lar) (Tablo 1\u2019de COVID-19 tedavisi i\u00e7in \u00f6nerilen\/tart\u0131\u015f\u0131lan ila\u00e7lar ve karaci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 olan veya karaci\u011fer nakli yap\u0131lm\u0131\u015f hastalar i\u00e7in de\u011ferlendirmeler yer almaktad\u0131r.)<\/li>\n<li>Daha \u00f6nce tan\u0131 konul(a)mam\u0131\u015f altta yatan karaci\u011fer hastal\u0131klar\u0131 (HAV, HBV, HCV, HEV, alkole ba\u011fl\u0131 karaci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131, otoimm\u00fcn karaci\u011fer hastal\u0131\u011f\u0131 vb.)<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ol>\n<h2><b>COVID-19 VE KARAC\u0130\u011eER HASTALI\u011eININ\/KHC\u2019N\u0130N Y\u00d6NET\u0130M\u0130<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/b><\/h2>\n<p>EASL ve ESCMID\u2019in a\u00e7\u0131klamas\u0131nda EASL-COVID-HEP (Avrupa) ve SECURE-CIRRHOSIS (Amerika-Asya) ile birlikte yap\u0131lan iki b\u00fcy\u00fck kay\u0131t \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ula\u015f\u0131lan ilk bulgulara g\u00f6re COVID-19 geli\u015fen sirotik hastalarda, nonsirotik veya posttransplant hastalara g\u00f6re daha y\u00fcksek mortalite ve morbidite oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir (17).<\/p>\n<p>Pandemi d\u00f6nemi ve sonras\u0131nda muhtemel ikinci bir karaci\u011ferle ili\u015fkili morbidite ve mortalite dalgas\u0131 olaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir. Bu d\u00f6nemde hastalar\u0131n tedaviye eri\u015fimi ve tan\u0131sal yakla\u015f\u0131mlarda \u00f6nemli aksamalar olmu\u015ftur (18). COVID-19\u2019un viral hepatit bak\u0131m\u0131na etkisini de\u011ferlendirmek i\u00e7in D\u00fcnya Hepatit Birli\u011fi (<span style=\"font-weight: 400;\">World Hepatitis Alliance &#8211; <\/span>WHA)\u2019n\u0131n ara\u015ft\u0131rmas\u0131nda 32 \u00fclkede hasta anketi yap\u0131lm\u0131\u015f, sonu\u00e7lar ve g\u00f6zlemler sunulmu\u015ftur. Buna g\u00f6re, COVID-19 pandemisi hastalar\u0131n viral hepatit tedavisine eri\u015fimini etkilemi\u015ftir. Bu anket sonu\u00e7lar\u0131na g\u00f6re viral hepatiti olan hastalar\u0131n %30\u2019u tedaviye eri\u015fememektedir. COVID-19 ile temas korkusu hareket, seyahat veya servislerin kapat\u0131lmas\u0131ndan daha b\u00fcy\u00fck bir engel olarak g\u00f6r\u00fclmektedir. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n \u00e7o\u011fu viral hepatitle ya\u015fayan insanlar i\u00e7in \u00fclkelerinde COVID-19 hakk\u0131nda yeterli bilgi sa\u011flanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir (<i>26<\/i>).<\/p>\n<p>COVID-19\u2019un karaci\u011fer hastalar\u0131n\u0131n bak\u0131m\u0131 \u00fczerine etkisinde \u00fclke deneyimlerine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda; yeniden d\u00fczenleme ve yeniden \u00f6nceliklendirme nedeniyle hizmete ula\u015f\u0131labilirlikte \u00f6nemli azalma, HCV taramalar\u0131nda azalma, uzam\u0131\u015f laboratuvar test s\u00fcre\u00e7leri, HCV tedavisi ba\u015flanmas\u0131nda azalma, baz\u0131 ortamlarda s\u0131n\u0131rl\u0131 tedaviye ula\u015f\u0131m ve hastane d\u0131\u015f\u0131 COVID-19 harici morbidite art\u0131\u015f\u0131 en s\u0131k rastlanan sorunlard\u0131r (16).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>AASLD k\u0131lavuzuna g\u00f6re, yeni te\u015fhis edilen KHC vakalar\u0131nda SARS-CoV-2 infeksiyonu yoksa ve kaynaklar yeterliyse (\u00f6rne\u011fin eczane hizmetleri, tedavinin onaylanmas\u0131 i\u00e7in personel, kan testi hizmeti, tele-sa\u011fl\u0131k veya y\u00fcz y\u00fcze takip tesisleri) antiviral tedavi ba\u015flanabilece\u011fi belirtilmi\u015ftir. Ya\u015fanan pandemi s\u00fcrecinde sa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131ndaki kaynaklar\u0131n etkin kullan\u0131lmas\u0131 \u00e7ok \u00f6nemlidir. Dolay\u0131s\u0131yla rehberde, mevcut ekip, ekipman ve di\u011fer kaynaklar\u0131n COVID-19 faaliyetleri i\u00e7in konu\u015fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gereklili\u011fi vurgulanmaktad\u0131r. Ayn\u0131 rehberde, yak\u0131n zamanda te\u015fhis edilmi\u015f bir HCV infeksiyonuyla birlikte COVID-19 tan\u0131s\u0131 konulmu\u015f olanlar i\u00e7in koronavirus infeksiyonu tedavisi tamamlanana kadar HCV tedavisinin ertelenmesi \u00f6nerilmektedir. Yine HCV tedavisine y\u00f6nelik DEA almakta olan ve COVID-19 tan\u0131s\u0131 alanlar\u0131n tedavisine, yak\u0131n takiple devam edilebilece\u011fi belirtilmektedir (27).<\/p>\n<p>COVID-19 salg\u0131n\u0131n\u0131n ilk g\u00fcnlerinden itibaren rehberlerde genel olarak \u00f6nerilen, hepatit C veya siroz +\/- HSK ile ya\u015fayan t\u00fcm bireylerin tedavi ve bak\u0131m\u0131n\u0131n optimize edilmesi ve d\u00fczenlenmesi \u015feklindedir. <span style=\"font-weight: 400;\">Avustralya Gastroenteroloji Derne\u011finin (Gastroenterological Society of Australia-GESA)<\/span> \u00f6nerilerine g\u00f6re (Gastroenterological Society of Australia, GESA) pandemi d\u00f6neminde KHC hastalar\u0131nda DEA tedavisine ba\u015flanmal\u0131d\u0131r (28). <span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>G\u00fcncel tedavi rehberlerinde KHC tan\u0131s\u0131 alm\u0131\u015f t\u00fcm hastalara tedavi \u00f6nerilmekle birlikte, METAVIR skoru F 0-2 evresinde olan ve ekstrahepatik bulgular\u0131 olmayan hastalarda tedavinin geciktirilebilece\u011fi bilinmektedir (7). E\u011fer salg\u0131n nedeniyle klinik hizmetler k\u0131s\u0131tl\u0131 ve olanaklar yetersizse bu grupta tedavi ertelenebilir. KHC nedeniyle DEA ila\u00e7 tedavisi ba\u015flanm\u0131\u015f hastalarda ise, hastalar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131nda ila\u00e7lar \u00f6nemli bir yan etkiye neden olmad\u0131\u011f\u0131 ve h\u0131zl\u0131 klinik yan\u0131t al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, tedavinin devam etti\u011fi 8-12 haftal\u0131k d\u00f6nemde klinik takibe gerek olmayabilir. Ancak bu d\u00f6nemde tedaviye uyum sorunu ve HCV reinfeksiyonu olas\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131n d\u0131\u015flanmas\u0131 i\u00e7in, hastanede takip yerine aile hekimi yard\u0131m\u0131 ya da telefon g\u00f6r\u00fc\u015fmeleriyle hasta takibi y\u00f6ntemlerine ba\u015fvurulabilir (29).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>KHC hastalar\u0131 aras\u0131nda METAVIR skoru F3\/4 evresinde olan hastalar, dekompanse sirozu olanlar, HIV ve HBV koinfeksiyonu olanlar, karaci\u011fer transplantasyonu indikasyonu olanlar ve karaci\u011fer transplantasyonundan sonra HCV infeksiyonu rek\u00fcrans g\u00f6sterenler tedavi i\u00e7in \u00f6ncelikli gruptur (7). Bu grup hastalar\u0131n pandemi ko\u015fullar\u0131nda da tedaviye ula\u015fmas\u0131 gerekir. Ancak bu hastalar\u0131n tedavi s\u00fcrecinde, HSK i\u00e7in s\u00fcrveyans, ultrasonografi vb. g\u00f6r\u00fcnt\u00fclemeleri, kamu hastanelerinde yap\u0131l\u0131yorsa, bunlar\u0131n g\u00fcvenli alanlarda yap\u0131lmalar\u0131 i\u00e7in sa\u011fl\u0131k kurumlar\u0131nda \u00f6zel alanlar\u0131n ayr\u0131lmas\u0131, radyoloji uygulamalar\u0131n\u0131n g\u00fcvenli ortamlarda yap\u0131lmalar\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131 gereklidir. Bu hastalarda s\u0131k g\u00f6r\u00fclen \u00f6zofagus varislerinin bantlanmas\u0131 i\u00e7in gastroskopiler gerekti\u011finde, rutin olarak ertelenmemelidir. Bununla birlikte, SARS-CoV-2 bula\u015fmas\u0131n\u0131n y\u00fcksek riski nedeniyle bu hizmetlere eri\u015fim gittik\u00e7e s\u0131n\u0131rlanmaktad\u0131r ve bir gastroenterolog\/hepatolog ile g\u00f6r\u00fc\u015fme vaka baz\u0131nda \u00f6nerilmektedir (29).<\/p>\n<p>KHC tedavisinde kullan\u0131lan g\u00fcncel DEA ila\u00e7lar gebelerde kontrindikedir. Gebelik plan\u0131 olan KHC\u2019li kad\u0131nlar\u0131n gebelik \u00f6ncesinde tedavi almas\u0131 gerekir. Bu grup da, KHC tedavisinde \u00f6ncelikli hastalar aras\u0131nda yer almaktad\u0131r (10). Pandeminin ne zaman sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131 belli olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, rehber \u00f6nerisinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak, pandemi nedeniyle gebelik planlayan kad\u0131n KHC hastalar\u0131n\u0131n tedavileri de ertelenmemelidir. COVID-19\u2019dan korunmak i\u00e7in al\u0131nmas\u0131 gereken \u00f6nlemlere maksimum uyum sa\u011flayarak tedavi planlamalar\u0131 yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Ancak COVID-19 tan\u0131s\u0131 alan, kronik HCV\u2019li hamile kad\u0131nlarla ilgili erken d\u00f6nem yap\u0131lan olgu bildirimlerinde anne \u00f6l\u00fcm\u00fc g\u00f6r\u00fclmedi\u011fi ve hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n klinik \u00f6zelliklerinin ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n hamile olmayan kad\u0131nlardan farkl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 da bildirilmektedir (30,31). Mevcut kan\u0131tlar, 50 ya\u015f\u0131n alt\u0131ndaki ki\u015filerin ve kad\u0131nlar\u0131n COVID-19 infeksiyonundan ciddi sonu\u00e7lara sahip olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu g\u00f6stermektedir, ancak hamile kad\u0131nlar\u0131n spesifik durumunu bildirmek i\u00e7in daha fazla veri beklenmektedir (31).<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n<p>COVID-19 pandemisinin ne zaman sonlanaca\u011f\u0131n\u0131 kestirmek, pandeminin g\u00fcncel ko\u015fullar\u0131nda m\u00fcmk\u00fcn g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Hastal\u0131\u011f\u0131n k\u00fcr sa\u011flayacak tedavisi ne yaz\u0131k ki hen\u00fcz geli\u015ftirilmi\u015f de\u011fildir. T\u00fcm bu nedenlerle, pandemi varl\u0131\u011f\u0131 s\u00fcresince kronik hastal\u0131k tan\u0131 ve tedavilerinin ertelenmesi \u00e7ok rasyonel bir yakla\u015f\u0131m gibi g\u00f6r\u00fcnmemektedir. Bu ba\u011flamda KHC hastalar\u0131n\u0131n da tan\u0131 ve tedavisi asgari d\u00fczeyde s\u00fcrd\u00fcr\u00fclmeli, \u00f6zellikle \u00f6ncelikli tedavi almas\u0131 gereken KHC hasta grubunda, tedavi \u00f6telenmemelidir. Sa\u011fl\u0131k kurulu\u015flar\u0131nda korunma tedbirlerinin al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 \u00f6zel alanlarda KHC hastalar\u0131n\u0131n tan\u0131 ve tedavi ihtiya\u00e7lar\u0131 giderilebilmelidir. DEA tedavi ba\u015flanan hastalarda, tedavi takiplerinin m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde pandemi hizmeti vermeyen sa\u011fl\u0131k kurulu\u015flar\u0131nca yap\u0131lmas\u0131 sa\u011flanmal\u0131, gerekirse telefon ileti\u015fimine ba\u015fvurulmal\u0131d\u0131r. Ancak COVID-19 korunma tedbirleri \u00e7er\u00e7evesinde, tedavisi geciktirilebilecek KHC hastalar\u0131n\u0131n beklemeye al\u0131nabilece\u011fi de g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurulmal\u0131d\u0131r.<span class=\"Apple-converted-space\">\u00a0<\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u0130R\u0130\u015e Koronavirus hastal\u0131\u011f\u0131 2019 (COVID-19) a\u011f\u0131r akut solunum sendromu virusu-2 (SARS-CoV-2)\u2019nin neden oldu\u011fu bir infeksiyondur. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc (DS\u00d6) taraf\u0131ndan 11 Mart 2020 tarihinde pandemi ilan edilmi\u015ftir ve halen ya\u015fam\u0131n t\u00fcm alanlar\u0131nda d\u00fcnyay\u0131 etkilemeye devam etmektedir (1). COVID-19 pandemisinin etkilerinin ve yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n daha ne kadar s\u00fcrece\u011fi konusunda belirgin bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc yoktur. Pandemi nedeniyle t\u00fcm d\u00fcnyada [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5127],"tags":[5174,3026,4229],"class_list":["post-22052","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-derleme","tag-covid-19","tag-kronik-hepatit-c","tag-pandemi"],"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22052","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=22052"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22052\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":24187,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/22052\/revisions\/24187"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=22052"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=22052"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.klimikdergisi.org\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=22052"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}